ANALIZA FOR

NR 01/2014

27 stycznia 2014

Konsolidacje fiskalne na świecie:

Finlandia i kraje bałtyckie

Mariusz Michalski

Konsolidacje fiskalne na świecie – Finlandia i kraje

bałtyckie

Synteza

Wraz z powolnym polepszeniem się sytuacji ekonomicznej częśd

paostw (w tym Polska) rozpoczęła, a częśd planuje działania

konsolidujące finanse publiczne. Skłania to do zbadania

dotychczasowych udanych przypadków konsolidacji.

Najprościej konsolidację fiskalną można nazwad polityką

zmierzającą do zmniejszenia poziomu deficytu i długu sektora

publicznego. Definicje zawarte w literaturze można podzielid na te

korzystające z CAPB, bilansu pierwotnego, czy tzw. Action based

approach. Konsolidacja uważana jest za udaną gdy w danym okresie

czasu poprawie ulegnie CAPB bądź relacja długu do PKB.

Fioska konsolidacja, która wymuszona została trudną sytuacją

gospodarczą paostwa po kryzysie z początku lat dziewięddziesiątych,

trwała przez większośd dekady i oparta była w głównej mierze na

redukcji wydatków i reformach strukturalnych.

Skutkiem konsolidacji było zmniejszenie się poziomu długu

publicznego, i poprawa bilansów fiskalnych. Fioską konsolidację

mocno wspierał rosnący eksport (będący skutkiem między innymi

upłynnienia marki i zmniejszania kosztów pracy) oraz inwestycje,

które wzrosły wraz z liberalizacją przepływów kapitałowych i

wejściem do UE.

Małe otwarte gospodarki paostw bałtyckich, których wzrost opierał

się w dużej mierze na eksporcie i przepływie kapitału, zostały

szczególnie mocno dotknięte ostatnim kryzysem.

W przeciwieostwie do Finlandii, która upłynniła swoją walutę,

paostwa bałtyckie postanowiły odpowiedzied na kryzys stosując

dewaluację wewnętrzną, czyli przywrócenie konkurencyjności

poprzez reformy strukturalne i konsolidację fiskalną. Podjęte w dośd

krótkim okresie czasu dostosowania spowodowały pozytywną

reakcję gospodarek zarówno po stronie popytowej, jak i podażowej,

co daje podstawy do postawienia tezy o wystąpieniu

niekeynesowskich skutków zacieśnienia fiskalnego.

Chod ostatecznie małe i otwarte gospodarki Finlandii oraz paostw

bałtyckich różnią się od Polski, wnioski z analizy ich dostosowao mogą

byd przydatne przy ocenie dotychczasowych oraz planowaniu

kolejnych działao konsolidacyjnych.

2

Jednym z najważniejszych skutków ostatniego kryzysu finansowego było znaczne

pogorszenie się sytuacji fiskalnej wielu paostw. Pogarszająca się sytuacja

gospodarcza oraz zastosowanie w wielu przypadkach pakietów stymulacyjnych

i innych instrumentów ekspansywnej polityki fiskalnej spowodowało największe od

czasów drugiej wojny światowej deficyty i rekordowe poziomy zadłużenia w wielu

krajach (przykładowo średni dług w paostwach EMU wzrośnie w z 66% w 2007 roku

do prognozowanych 96% w 2013, średnia dla OECD – z 73,1% do 97,6% w latach

2007 – 2010).

Wraz z powolnym polepszeniem się sytuacji ekonomicznej częśd paostw rozpoczęła,

a częśd planuje działania konsolidujące finanse publiczne. W pierwszej grupie

znajduję się między innymi Polska. Jednakże samo podjęcie się próby zapanowania

nad poziomami deficytu i długu nie gwarantuje sukcesu i ich trwałego zmniejszenia.

Według analiz Międzynarodowego Funduszu Walutowego, z 74 zbadanych okresów

konsolidacji fiskalnej w latach 1974 – 1995, tylko 14 zakooczyło się sukcesem

(McDermott i Westcott 1996). Alesina i Perotti (1995) zidentyfikowali w latach 1965

– 1990 52 konsolidacje, z czego również 14 zaliczyli do udanych, natomiast według

Barrios et al. (2010) generalnie do udanych można zaliczyd jedną trzecią przypadków

konsolidacji w krajach UE w latach 1970 – 2008, jednak w przypadku rozpoczęcia jej

w trakcie kryzysu finansowego odsetek ten spada do zaledwie 9%.

Dane te skłaniają do zbadania przypadków paostw, którym konsolidacja się powiodła

- zarówno samej struktury i wielkości ich konsolidacji, jak i innych czynników oraz

reform, które mogły mied wpływ na sukces. Pozwoli to na wyróżnienie „dobrych

praktyk”, możliwych do zaaplikowania bądź przydatnych w ocenie działao

w paostwach obecnie walczących z nadmiernym długiem i deficytem. Niniejsza

analiza poświęcona jest 2 przypadkom udanych konsolidacji fiskalnych, rozpoczętych

w trakcie i po kryzysach finansowych, mianowicie Finlandii w latach 1993 – 2000

oraz paostwom bałtyckim po 2009 roku.

1.

Konsolidacja fiskalna w literaturze teoretycznej i empirycznej

Zarówno w czasach kryzysu, jak i w normalnych warunkach paostwa o złej kondycji

finansów publicznych mają wiele przesłanek ku rozpoczęciu konsolidacji. Redukcja

długu i deficytu niesie za sobą wiele korzyści. Paostwo zwiększa swoją wiarygodnośd

wśród rynków finansowych dzięki czemu doprowadza do spadku premii za ryzyko

i zmniejszenia wielkości długoterminowych stóp procentowych (czyli po prostu koszt

zadłużania się, zarówno dla sektora publicznego jak i prywatnego).Zwiększa się w ten

sposób przestrzeo fiskalna1, która może byd kluczowa w latach ewentualnego

Paostwa o złej kondycji

finansów publicznych

mają wiele przesłanek

ku rozpoczęciu

konsolidacji

1

Przestrzeo fiskalna (z ang. fiscal space) nie ma jednoznacznej definicji, jednak według najprostszej fiscal space

to wolna przestrzeo fiskalna w budżecie paostwa umożliwiające mu dostarczenie środków dla pożądanych

celów, bez zagrażania jego wypłacalności i pozycji finansowej oraz stabilności ekonomicznej. Bardziej

technicznie - przestrzenią fiskalną można nazwad różnicę pomiędzy obecnym długiem publicznym a limitem

długu determinowanym przez historyczne poziomy dostosowao fiskalnych i zachowanie deficytu, który jest

3

kryzysu i zwiększenia potrzeb pożyczkowych. Sama zapowiedź i start dostosowao

fiskalnych może mied pozytywny wpływ na nastroje konsumentów

i przedsiębiorców. Zależne jest to jednak od sposobu jej przeprowadzenia,

począwszy od sposobu zapowiedzenia i wytrwałości oraz transparentności działao

rządu w dążeniu do wyznaczonych celów, poprzez jej strukturę i reformy

towarzyszące jej, aż po inne, niezależne czynniki, które mogą mied na nią wpływ.

Konsolidacja nie powinna byd pojmowana jako „suche” cięcia czy podwyżki

podatków w celu mechanicznego wyrównania bilansu budżetu, co raczej szerszy

projekt naprawy obejmujący również reformy strukturalne, reformy świadczeo

społecznych czy prywatyzację, pozwalający na odniesienie pozytywnych skutków

zarówno w krótkim jak i w długim okresie.

Definicja i cechy konsolidacji fiskalnej

Aby móc wyróżnid i ocenid czy dane działania konsolidacyjne okazały się sukcesem

należy wpierw wyróżnid samą definicję konsolidacji, czas jej trwania i potencjalną

wielkośd. Najprościej konsolidację fiskalną można nazwad polityką zmierzającą do

zmniejszenia poziomu deficytu i długu sektora publicznego. W literaturze natomiast

występuje wiele w dużej mierze pokrywających się ze sobą definicji:

Według Komisji Europejskiej (2007) konsolidacja fiskalna to polepszenie się

cyklicznie dostosowanego bilansu pierwotnego (z ang. CAPB, Cyclically

Adjusted Primary Balance2)co najmniej o 1,5% PKB przez jeden rok (zwana

jest cold shower , czyli „zimnym prysznicem”), bądź stopniowe przez trzy

lata, w których jednak CAPB nie pogarsza się więcej niż o 0,5 % PKB

w porównaniu do roku poprzedniego.

Według Ahrend et al. (2006) z początkiem konsolidacji mamy do czynienia

w momencie gdy CAPB polepsza się w ciągu roku przynajmniej o 1%

potencjalnego PKB, bądź o 1% w ciągu dwóch kolejnych lat, z tym że

w pierwszym o co najmniej 0,5%. Konsolidacja trwa tak długo dopóki CAPB

się poprawia (może w danym się pogorszyd do 0,3% PKB, ale z odbiciem

w kolejnym o co najmniej 0,5%), a jej koniec następuje w momencie gdy

CAPB przestaje się poprawiad.

Według Tsibouris et al. (2006) konsolidacja to po prostu polepszenie się

bilansu pierwotnego.

Całkiem inne podejście zaproponowane zostało przez Devrieset al. (2011),

wyznaczany poprzez estymowaną metodami ekonometrycznymi funkcję reakcji bilansu pierwotnego, biorącej

pod uwagę rynkową stopę procentową, lub jej endogeniczną reakcję na rosnące ryzyko niewypłacalności.

Więcej Ostry et al. Fiscal Space, IMF Staff Position Note, 2010.

2

CAPB jest używany jako zmienna ukazująca wielkośd bądź koszty dyskrecjonalnej polityki fiskalnej rządu, gdyż

jest oczyszczony zarówno z działao cyklicznych, jak i kosztów odsetek płaconych od zadłużenia. Sposób

otrzymywania CABP jest dośd skomplikowany, więcej:

http://www.imf.org/external/pubs/ft/tnm/2009/tnm0905.pdf

Najprościej konsolidację

fiskalną można nazwad

polityką zmierzającą do

zmniejszenia poziomu

deficytu i długu sektora

publicznego.

4

którzy identyfikują konsolidację fiskalną na podstawie działao

podejmowanych przez rządzących mających na celu redukcję deficytu. O ile

wcześniejsze standardowe podejścia definiują konsolidację wedle sukcesów

w ograniczaniu deficytów bądź CAPB, to tak zwane Action based approach

zwraca uwagę na dyskrecjonalne działania mające ograniczyd deficyt,

niezależnie od ich wyników. Dzięki temu podejściu widad dokładniej skutki

dyskrecjonalnych działao podejmowanych przez polityków, co nie zawsze

było możliwe w przypadku korzystania z CAPB (gdyż CAPB jest wrażliwe na

ostre wahania koniunktury czy też na zmiany ceny aktywów, które mogą

spowodowad wrażenie pogorszenia/polepszenia się CAPB pomimo działao

forsowanych przez rząd3). Analizowane są między innymi dokumenty

rządowe, serie prac IMF czy też OECD i inne specyficzne dla danego kraju

źródła.

Inne publikacje (Alesina i Perotti, 1997, Alesina i Ardagna, 2009, Guichard et al.,

2007, von Hagen i Strauch, 2001) generalnie powielają powyższe definicje,

różnicując się co najwyżej stopniem poprawy CAPB bądź długością trwania.

Prawdopodobieostwo rozpoczęcia konsolidacji zależne jest od sytuacji fiskalnej

danego paostwa – im większy dług i deficyt tym większa szansa przeprowadzenia

naprawy finansów (ze względu na samą potrzebę konsolidacji, jak i zwiększoną

świadomośd społeczeostwa dotyczącą problemów fiskalnych, co często ułatwia

rządzącym przeprowadzenie odpowiednich działao). Poza tym według literatury

(Komisja Europejska 2007, Molnar 2012, Guichard et al. 2007, von Hagen i Strauch,

2001) na prawdopodobieostwo rozpoczęcia reformy finansów paostwa mogą

wpłynąd również wielkośd luki popytowej, czynniki polityczne (posiadanie większości

w parlamencie, odległośd od wyborów), reguły fiskalne (zbliżanie się do ustawowych

bądź konstytucyjnych limitów może zmusid rządzących do redukcji deficytu), polityka

pieniężna (jej poluzowanie może zwiększad chęd rządzących do rozpoczęcia działao,

gdyż może to złagodzid ewentualne negatywne skutki konsolidacji) czy nawet

przeprowadzone konsolidacje w innych paostwach. Czas trwania zależy od kilku

czynników, z czego najważniejszy to cele do których dąży rząd – duże redukcje długu

czy deficytu wymagały zwykle wieloletnich rozłożonych w czasie działao

dostosowawczych. Nie bez znaczenia są także warunki w jakich została rozpoczęta

oraz sytuacja ekonomiczna (deprecjacja waluty czy spadek inflacji powodują

wydłużenie się okresu dostosowao fiskalnych) i polityczna - w przypadku

„zmęczenia” się społeczeostwa działaniami dostosowawczymi lub w przypadku

wyborów rząd może sam załagodzid swoje działania.

Definicja sukcesu konsolidacji fiskalnej

Podobnie jak w przypadku samej definicji, również warunki sukcesu konsolidacji

3

Prawdopodobieostwo

rozpoczęcia konsolidacji

zależne jest między

innymi od sytuacji

fiskalnej, wielkości luki

popytowej, czynników

politycznych, reguł

fiskalnych, polityki

pieniężnej czy nawet

konsolidacji w innych

paostwach

Przykładem może pogarszanie się CAPB w okresach mocnego kryzysu (spowodowane spadającymi wpływami z

podatków) pomimo działao ograniczających wydatki podejmowanych przez rząd. Odwrotnym przykładem może

byd boom na giełdzie lub rynku nieruchomości, który może spowodowad polepszenie się CAPB dzięki

zwiększeniu się zysków kapitałowych i cyklicznie dostosowanych dochodów podatkowych.

5

różnią się w zależności od autorów, jednak można je przedstawid w dwóch grupach:

Komisja Europejska (2007) uznaje konsolidację za udaną w przypadku gdy

w ciągu 3 lat od zakooczenia działao dostosowawczych skumulowany CAPB

nie pogorszył się w stosunku do ostatniego roku konsolidacji o 0,75% PKB;

von Hagen i Strauch (2001) uznają konsolidację za udaną w przypadku gdy

w ciągu 2 lat bilans budżetu stanowi co najmniej 75% bilansu z pierwszego

roku dostosowao

Alesina i Perotti (1995) uznają konsolidację za udaną gdy w 3 lata jej trwania

udaje się zmniejszyd poziom długu do PKB o 5 punktów procentowych;

Alesina i Ardagna (2009) uznają konsolidację za udaną gdy skumulowana

poprawa relacji długu do PKB wynosi co najmniej 4,5 punktu procentowego.

Obydwa sposoby mają swoje plusy i minusy. Użycie CAPB pozwala na uniknięcie

zaliczenia do grona udanych konsolidacji spadków zadłużenia nie związanych

z polityką fiskalną, wynikłych bardziej ze sprzyjających warunków ekonomicznych.

Z drugiej strony, korzystając z tej metody konsolidacje, które nie zdołały zahamowad

wzrostu relacji długu do PKB również będą uznawane za udane. Użycie definicji

związanej z poziomem długu ma za to sens w ostatnich latach, w których walka z nim

staje się w wielu paostwach priorytetem. Poza redukcją poziomów długu jedną

z przesłanek do redukcji deficytów jest wpływ jaki może ona mied na ogólną sytuację

gospodarczą oraz wzrost. Według wielu publikacji rozpoczęcie konsolidacji może

w długim okresie pozytywnie wpływad na poziom wzrostu gospodarczego, chod

kosztem strat w krótkim okresie. Jednak istnieją dowody (Rzooca i Ciżkowicz 2005,

Rzooca, Ciżkowicz i Borys 2011), że w przypadku odpowiedniej kompozycji

i wielkości dostosowao istnieje również możliwości odniesienia korzyści już

w krótkim okresie (tzw. niekeynesowskie skutki polityki fiskalnej4). Dlatego oprócz

standardowych miar sukcesu konsolidacji należy również zbadad jej potencjalny

wpływ na wzrost gospodarczy i inne wielkości makroekonomiczne.

Determinanty sukcesu konsolidacji fiskalnej

Jak już zostało wcześniej wspomniane sukces konsolidacji zależy zarówno od samej

jej konstrukcji, działao rządu na innych płaszczyznach (reformy strukturalne,

prywatyzacja itp.) jak i warunków makroekonomicznych. Najważniejsze

determinanty mogące mied duży wpływ na sukces (lub porażkę) konsolidacji

finansów publicznych według literatury teoretycznej i empirycznej przedstawione są

w tabeli 1.

Definicje sukcesu

konsolidacji fiskalnej

różnią się przyjętym

miernikiem – CAPB bądź

relacją długu

publicznego do PKB

4

W teorii keynesowskiej ograniczanie deficytu i zadłużania może powodowad negatywne krótkookresowe

skutki dla wzrostu gospodarczego z powodu ograniczania zagregowanego popytu i konsumpcji prywatnej.

Jednakże pod pewnymi warunkami i założeniami (np. niski udział wydatków publicznych w PKB, wysoki poziom

długu, duży i trwały impuls fiskalny) konsolidacja fiskalna może przynieśd odwrotne efekty. Więcej:

http://www.nbportal.pl/library/pub_auto_B_0003/KAT_B3325.PDF

6

Tabela 1. Determinanty wpływające na sukces/porażkę konsolidacji fiskalnej

Determinanty

Warunki

wyjściowe

Najważniejsze wnioski z literatury

Trudniejsza sytuacja fiskalna i większy poziom długu nie tylko zwiększa

prawdopodobieostwo wystąpienia samej konsolidacji, ale też szanse jej sukcesu

poprzez zwiększenie determinacji rządzących i większe naświetlenie społeczeostwu

problemu i środków potrzebnych do wyjścia ze status quo.

Generalnie nie ma jednoznacznych wyników, chod większe konsolidacje są trudniejsze

do "zatrzymania" i zwiększają szansę stabilizacji długu, jak również

prawdopodobieostwo wystąpienia efektów niekeynesowskich.

Cięcia wydatków (w szczególności redukcje transferów oraz zatrudnienia i płac

w sektorze publicznym) są bardziej efektywne niż wzrost podatków i zwiększają

możliwośd wystąpienia niekeynesowskich skutków. Związane jest to również z tym, że

wzrost podatków wiąże się często z chęcią uniknięcia trudnych politycznie reform

strukturalnych. Konsolidacja podatkowa może odnieśd sukces w przypadku

stopniowego rozłożenia jej w czasie i startowania z relatywnie niskiego poziomu

dochodów z podatków w relacji do PKB.

Sposób prowadzenia polityki pieniężnej może pośrednio wpływad na skutki konsolidacji

fiskalnej, chod w literaturze nie ma co do tego konsensusu, a sam wpływ w zależnośd

może byd różny w zależności od struktury konsolidacji (konsolidacja oparta na wzroście

podatków pośrednich mocno zniechęca władze monetarne do luzowania polityki,

natomiast cięcia wydatków mają raczej skutki deflacyjne i mogą prowadzid do wprost

odwrotnych działao, oczywiście w sytuacji gdy obniżki stóp procentowych mogą jeszcze

oddziaływad na PKB)

Deprecjacja kursu walutowego może mied pozytywny wpływ na sukces i długośd

konsolidacji fiskalnej ze względu na poprawę konkurencyjności i możliwy wzrost

eksportu który może zrównoważyd ewentualne negatywne skutki zacieśnienia)

Nie ma jednoznacznych rezultatów. Generalnie wysoki wzrost gospodarczy znacznie

ułatwia przeprowadzenie zacieśnienia fiskalnego (jako denominator relacji długu do

PKB), chod z drugiej strony dobra sytuacja gospodarcza może doprowadzid do

wcześniejszego zakooczenia dostosowao bądź odejścia od części założeo.

Rządy większościowe mają dużo większą szansę przeprowadzenia konsolidacji od

rządów koalicyjnych. Partie bardziej oddalone od centrum (w obydwie strony) są mniej

skłonne do stabilizowania poziomu długu.

Reguły fiskalne mają pozytywny wpływ na konsolidację fiskalną, z tym że silniejsze

działanie mają reguły długu i deficytu niż reguła wydatkowa (prawdopodobnie ze

względu na ograniczenie występowania reguły wydatkowej głównie do centralnego

szczebla bądź cięcia w wydatkach inwestycyjnych, które często po jakimś czasie

"odbijają")

Wielkośd

dostosowao

Struktura5

Polityka

pieniężna

Kurs walutowy

Wzrost PKB

Czynniki

polityczne

Reguły

fiskalne

5

Odsyłam do analizy Aleksandra Łaszka, który w analizie FOR „Ograniczanie wydatków czy podnoszenie

podatków? Ocena programu redukcji deficytu 2010-2012” na stronach 7- 8 opisał problem wraz z wynikami

wybranych badao, więcej http://www.for.org.pl/pl/a/2050,Analiza-22012-Ograniczanie-wydatkow-czy-

podnoszenie-podatkow-Ocena-programu-redukcji-deficytu-2010-2012

7

Korzyści z prywatyzacji mogą byd znaczące w paostwach z dośd dużym odsetkiem SOE

w gospodarce, zarówno ze względu na pojedyncze wpływy do budżetu, jak

i zwiększenie się produktywności w gospodarce. W bardziej drastycznych przypadkach

Prywatyzacja i rząd może zdecydowad się sięgnąd po pieniądze obywateli (przykładowo nacjonalizacja

one offskapitałowego filaru emerytalnego na Węgrzech bądź jednorazowe opodatkowanie

depozytów na Cyprze) co w krótkim okresie pozwala na poprawę bilansu, ale w długim

może mied katastrofalne skutki ze względu na utratę zaufania obywateli, biznesu

i rynków finansowych.

Odpowiednio dobrane i skonstruowane reformy strukturalne są jednym

z najważniejszych warunków udanej konsolidacji fiskalnej. Mają dwojaki wpływ na

zacieśnienie. Po pierwsze mogą skutkowad trwałą zmianą sposobu wydawania

publicznych pieniędzy, znacząco zmniejszając wydatki (zwłaszcza reformy zwiększające

Reformy

elastycznośd rynku pracy czy reformy systemu emerytalnego). Po drugie mogą one

strukturalne

wspomóc wzrost gospodarczy, tworzenie miejsc pracy i ogólne działanie gospodarki

(zwłaszcza reformy rynku pracy oddziaływujące na mechanizm ustalania płacy oraz

reformy zwiększające poziom czynnika pracy i narodowych oszczędności

w gospodarce), co może sprzyjad trwaniu i działaniu konsolidacji.

Źródło: własne na podstawie Komisji Europejskiej (2007), IMF (2010),Strauch (2012), Barrios et. al. (2010)

2.

Case study

Finlandia 1993-1999

Sytuacja Wyjściowa

Finlandia musiała

zmierzyd się z

pęknięciem baoki

spowodowanej

przegrzaniem się

gospodarki, a także

poważnym kryzysem

bankowym oraz

znacznym spadkiem

eksportu

Efektem boomu był

wzrost jednostkowych

kosztów pracy i w

efekcie

konkurencyjnością i

bilansem płatniczym

Naprzełomielatosiemdziesiątychidziewięddziesiątychwiększośd

zachodnioeuropejskich gospodarek dopadła recesja, która w niektórych krajach

przerodziła się w poważny kryzys. Jednym z takich paostw była Finlandia, która

musiała zmierzyd się z pęknięciem baoki spowodowanej przegrzaniem się gospodarki

w boomie lat 1985 – 1990 i związanym z tym poważnym kryzysem bankowym oraz

spadkiem eksportu wynikającego z rozpadu jednego z ważniejszych partnerów

eksportowych, czyli ZSRR (w 1991 eksport do ZSRR stanowił około 15% całości

eksportu, jednak w ciągu następnego roku wolumen spadł o 70%) oraz recesją na

zachodzie. Do pierwszej sytuacji doprowadziły trzy główne przyczyny (Honkapohja

i Koskela 2001), mianowicie liberalizacja prawa bankowego pozwalająca na znaczne

zwiększenie akcji kredytowej i przepływów kapitału (przy jednoczesnym braku

odpowiedniego nadzoru), silna poprawa terms of trade spowodowana światowym

spadkiem cen energii i wzrostem cen produktów leśnych oraz wreszcie niezbyt

restrykcyjna polityka gospodarcza. Efektem boomu był wzrost jednostkowych kosztów

pracy prowadzący z kolei do problemów z konkurencyjnością i bilansem płatniczym.

Liberalizacja spowodowała również znaczny wzrost zadłużenia zarówno w sektorze

gospodarstw domowych (w szczycie boomu zadłużenie gospodarstw domowych

wzrosło o 20 punktów procentowych do 80% dochodu do rozporządzenia) jak

i przedsiębiorstw (wzrost zadłużenia z 60% PKB do 80% PKB). Szybki, stymulowany

kredytem wzrost popytu na nieruchomości doprowadził do znacznego wzrostu cen na

8

Wysokie stopy

procentowe

utrzymywane były w

celu obrony fioskiej

marki przed atakami

spekulacyjnymi

rynku nieruchomości. Co istotne duża częśd tych długów została zaciągnięta w obcej

walucie - w roku 1990 kredyty w walutach obcych stanowiły 39% całości zadłużenia

przedsiębiorstw przy 23% w 1986. Jednak pod koniec lat osiemdziesiątych bank

centralny zaczął mocno podnosid stopy procentowe i utrzymywad je w obronie przed

atakami spekulacyjnymi rewaluującymi walutę (kurs był wtedy sztywny).

Spowodowało to spadek popytu wewnętrznego i związane z tym bankructwa kilku

znaczących przedsiębiorstw, co poskutkowało gwałtownymi spadkami na giełdzie

i problemami innych spółek. Wreszcie swoje problemy ujawnia jeden z największych

banków inwestycyjnych, Skopbank, który wymagał dokapitalizowania. Wybuchła

panika, gwałtownie pogorszyły się wszystkie ważniejsze zmienne makroekonomiczne,

wzrost gospodarczy spowolnił, bezrobocie gwałtownie wzrosło z niewielkiego do

niemal masowego w zaledwie dwa lata. (przedstawione w tabeli 2).

Tabela 2. Sytuacja gospodarcza i pozycja fiskalna Finlandii przed podjęciem

konsolidacji

1991

Gospodarka

Dynamika PKB

Inflacja

Stopa zatrudnienia

Stopa bezrobocia

Krótkookresowe stopy

procentowe

Długookresowe stopy

procentowe

Dochody

Wydatki

*w tym odsetki

Bilans

Bilans pierwotny

CAB

CAPB

Dług publiczny

-6,00

4,31

70,69

6,60

13,08

11,23

-3,50

2,92

65,51

11,70

13,25

11,98

-0,80

2,19

61,42

16,30

7,77

8,83

1992

1993

Sektor publiczny (%PKB)

56,19

57,14

1,90

-0,95

0,92

-0,11

1,76

22,29

56,98

62,44

2,50

-5,46

-2,93

-2,34

0,19

40,06

56,64

64,87

4,40

-8,23

-3,82

-4,39

0,01

55,30

Źródło: własne na podstawie AMECO i OECD

Wybrany w roku 1991 koalicyjny rząd Partii Centrowej, Socjaldemokratów

i Konserwatystów z premierem Esko Aho na czele rozpoczął dokapitalizowanie sektora

bankowego (około 2 miliardy dolarów), utworzył instytucję zarządzającą kryzysem,

zrestrukturyzował system bankowy i wprowadził tymczasowe (utrzymane do 1998

9

Dokapitalizowanie

sektora bankowego,

gwarancje na

zobowiązania banków

oraz działanie

automatycznych

stabilizatorów

spowodowały znaczny

wzrost wydatków,

skutkujący

pogorszeniem bilansu

budżetu

roku) gwarancje na wszystkie zobowiązania banków (Szczepaoska i Sotomska-

Krzysztofik 2007), co w połączeniu z działaniem automatycznych stabilizatorów dało

znaczne zwiększenie poziomu wydatków (i tak już należących do grupy najwyższych

wśród paostw OECD), a za tym pogorszenie się bilansu budżetu i ponad dwukrotne

zwiększanie się relacji długu do PKB (tutaj wpływ miał również spadek samego PKB

oraz wzrost ceny długu, czyli tzw. snow ball effect6, który był odpowiedzialny za około

jedną trzecią wzrostu długu w latach 1991 – 19937). Jednakże już w 1992 roku widad

było znaki, że kraj zaczął wychodzid z recesji (miało to związek z uwolnieniem mocno

zawyżonego kursu fioskiej marki i spadkiem inflacji, co skutkowało wzrostem

konkurencyjności i eksportu), a rząd widząc rosnące zadłużenie oraz chcący

wprowadzid Finlandię do Unii Europejskiej zaczął sygnalizowad chęd przeprowadzenia

konsolidacji fiskalnej (planując w 1995 roku powrót do poziomu wydatków z 1991

roku), wraz z programem poprawy efektywności sektora publicznego i reformami

strukturalnymi. Pierwsze działania konsolidacyjne rozpoczęły się wraz z uchwaleniem

budżetu na 1992 rok (OECD 1993), rząd zaś przyjmuje średniookresową strategię

ograniczania deficytu i ustabilizowania długu poniżej 70% PKB do 1997 roku.

Działania konsolidacyjne

Podjęte działania trwały jednak dłużej, bo do kooca tysiąclecia i spowodowały

zarówno znaczne zmniejszenie się poziomu długu publicznego, jak i poprawę bilansów

fiskalnych. Generalnie jednak fioską konsolidację można podzielid na dwa etapy –

1993 – 1995 i 1995 - 2000. Ogólnie w latach 1993 – 2000 dług publiczny zmalał

z poziomu 55% PKB do 43% PKB, chod przez pierwsze lata był raczej stabilny, a saldo

budżetu rokrocznie się poprawiało, wzrastając ostatecznie z ponad

dziesięcioprocentowego deficytu do 7% PKB nadwyżki. Ukazane jest to na rysunku 1.

Fioską konsolidację

można podzielid na

dwa etapy (1993 –

1995 i 1995 – 2000)

6

Zgodnie z matematyką długu, roczny wzrost relacji długu do PKB oblicza się w następujący sposób:

, gdzie t to dany rok, D to poziom długu, Y to nominalne PKB, PB to bilans

pierwotny, y to tempo wzrostu nominalnego PKB, i to stopa procentowa papierów dłużnych, a SF to tak zwane

stock-flowadjustment (zmienna ta zawiera w sobie między innymi zmiany w aktywach finansowych,

prywatyzację, gwarancje dla sektora finansowego, zmiany wartości długu zaciągniętego w obcych walutach i

inne różnice statystyczne między zmianą zadłużenia a deficytem/nadwyżką, pozytywna oznacza, że przyrost

długu jest większy od rocznego deficytu). Wyrażenie w nawiasach to snowballefect. Zatem w warunkach

szybkiego wzrostu nominalnego PKB, deficyty nie muszą prowadzid do wzrostu długu.

7

Według danych AMECO

10

Rysunek 1. Dług publiczny i saldo budżetu Finlandii w % PKB w latach 1993 - 2000

Źródło: własne na podstawie AMECO

To stopniowe przechodzenie z deficytu do nadwyżki było głównie oparte na

ograniczaniu wydatków publicznych, jednak zwiększoną aktywnośd działao rządu

widad dopiero po roku 1995, od którego można dostrzec wzrost CAPB (co oznacza, że

w latach 1993 – 1995 za zmniejszenie deficytu odpowiadały w dużej mierze inne niż

polityka rządu czynniki, takie jak wzrost PKB czy spadek odsetek od długu) a także

spadek cyklicznie dostosowanych wydatków budżetowych. Stosunek cyklicznie

dostosowanych dochodów do PKB przez cały okres zacieśnienia pozostawały na tym

samym poziomie, co pokazuje rysunek 2.

Przejście z deficytu do

nadwyżki oparte było

głównie na

ograniczaniu

wydatków publicznych

Rysunek 2. Cyklicznie dostosowane dochody i wydatki oraz CAPB Finlandii w % PKB w latach 1993 - 2000

Źródło: własne na podstawie AMECO

11

Redukcja zadłużenia

zaczyna byd widoczna

dopiero od 1997 roku,

gdy Finlandia zaczęła

wykazywad nadwyżki

pierwotne

Również dopiero po kilku latach od ogłoszenia przez rząd konsolidacji spadad zaczęła

relacja długu do PKB. Jednak generalnie w latach 1993 - 1996 relacja ta była stabilna,

głównie ze względu na wysokie gwarancje dla sektora bankowego, wysoki koszt

odsetek i niski wzrost gospodarczy, a poprawa deficytu pierwotnego była zbyt mało

znacząca by to zrównoważyd. Dopiero po 1997 roku, gdy zanotowano nadwyżki

pierwotne, a sytuacja gospodarcza zaczęła się polepszad, następuje duże zmniejszenie

się relacji zadłużenia do PKB. Do redukcji zadłużenia przyczyniała się również

w niewielkim stopniu prywatyzacja, z tym że największe dochody z niej przypadły na

ostatnie lata konsolidacji. Zmianę długu i jej główne czynniki przedstawia tabela 3.

Zauważalna różnica w kształtowaniu się powyższych zmiennych związana jest

z wyborami w roku 1995, i wprowadzeniem wielkiego programu reform obejmujących

konsolidację, reformę instytucji fiskalnych, reformę systemu bankowego, reformę

emerytur i rynku pracy. Zbiega to się również z wejściem Finlandii do Unii

Europejskiej.

Tabela 3. Zmiany długu publicznego i jej składowe w latach 1993 - 2000

1993

1994

2,33

1,32

-2,81

-1,53

0,86

-2,55

1995

-1,05

-0,66

-4,60

-2,58

0,95

-2,19

1996

0,37

2,43

-1,75

-1,26

0,84

0,80

1997

-3,07

-0,19

-4,38

0,02

0,28

2,90

1998

-5,51

-0,75

-4,27

0,42

1,18

5,19

1999

-2,68

0,76

-2,25

1,29

2,43

4,73

2000

-1,90

-0,62

-3,41

8,54

2,67

9,82

Zmiana długu

w tym:

Snowball effect

*w tym wpływ wzrostu PKB

Stock flow adjustment

*w tym prywatyzacja

Bilans pierwotny

15,24

3,97

-0,43

7,45

0,87

-3,82

Źródło: własne na podstawie AMECO i www.privatizationbarometer.net

Jak już zostało wspomniane, jeżeli chodzi o strukturę zacieśnienia to głównym

motorem konsolidacji były cięcia wydatków, głównie bieżących, wśród których można

wyróżnid kilka najważniejszych cięd:

Spadek zatrudnienia i cięcia płacach. Na początku dekady lat

dziewięddziesiątych zatrudnionych w fioskim sektorze publicznym było 534

tysiące osób. Liczba ta zmalała do 499 tysięcy w roku 19948 (cięcia dotyczyły

głównie niższych szczebli rządowych, gdzie zatrudnienie spadło o 8%), by

następnie do kooca dekady stopniowo wrócid do wyjściowego stanu.

Podpisano również porozumienia płacowe zmniejszające ich dynamikę.

Pozwoliło to na stopniowe ograniczanie rządowych wydatków na płace

z 16,5% PKB do 13%.

Zmniejszenie wydatków socjalnych. W 1995 roku rozpoczyna się program

wsparcia zatrudnienia (o którym szerzej na dalszych stronach), a jedną z jego

8

Dane według Statistics Finland

12

części jest reforma aktywnych i pasywnych polityk rynku pracy, celująca

w zmniejszenie kosztów zasiłków w połączeniu ze zwiększeniem bodźców do

podjęcia pracy. Jednocześnie przez całą dekadę trwa stopniowa reforma

emerytalna (o której również szerzej na dalszych stronach), wzrasta między

innymi wiek emerytalny, zmniejszone zostają przywileje osób zatrudnionych

w budżetówce i zmieniony zostaje sposób kalkulacji podstawy świadczenia.

Trochę mniej funduszy otrzymuje edukacja (chod wydatki na R&D wzrastają)

i służba zdrowia (OECD 1998), chod zwiększona została ich efektywnośd. Dzięki

temu ogólne spożycie sektora rządowego w latach zacieśnienia spada o około

4% PKB, co jest ukazane na rysunku 3., a wydatki na świadczenia społeczne

spadają o prawie 7,5% PKB.

Rysunek 3. Spożycie ogólnospołeczne i indywidualne finansowane przez sektor gg. w

Finlandii w latach 1993 - 2000

Źródło: własne na podstawie AMECO. Spożycie indywidualne - wartośd wyrobów oraz usług przekazanych nieodpłatnie

narzeczsektoragospodarstwdomowych.Obejmujem.in.usługizdziedzinyoświaty

i wychowania, ochrony zdrowia, opieki społecznej , kultury, sztuki. Spożycie ogólnospołeczne - wartośd przeznaczonych

na spożycie wyrobów i usług nierynkowych, które nie posiadają indywidualnego odbiorcy.

Cięcia w subsydiach (w latach 1993 – 2000 spadek o połowę), i transferach

kapitałowych do rolnictwa i przedsiębiorstw. Zmniejszone transfery do

niższych szczebli rządowych (spadek z 8,5% do niecałych 4% PKB pod koniec

zacieśnienia) wymusiły ograniczenie ich wydatków, zwłaszcza w pierwszej

fazie (1993 – 1995) konsolidacji. Ogólnie wydatki całkowite samorządów

zmalały z 22,2% PKB w 1993 roku do 17,7% PKB w 2000, z tym, że tylko

w latach 1993 – 1995 malały w wartościach absolutnych. Główne cięcia

13

dotyczyły wydatków w ochronie zdrowia i edukacji9.

Wraz z polepszeniem się sytuacji fiskalnej i gospodarczej malał zarówno

wolumen jak i oprocentowanie długu, przez co udało się dwukrotnie

zmniejszyd koszt odsetek (z 4,2% do 2,1% PKB)

Dzięki temu ogólne wydatki bieżące spadły w czasie konsolidacji o około 15% PKB (co

jest ukazane na rysunku 4). Dynamika tego spadku najwyraźniejsza jest w latach 1997-

2000. Co ważne, niskie poziomy inflacji nie wpłynęły mocno na zmianę realnej

dynamiki tych zmiennych. Jeżeli chodzi o rok 2000, to cięcia wydatków w nim

spowodowane były chęcią uniknięcia przegrzania się gospodarki (od początku roku

gwałtownie rósł popyt krajowy i ceny aktywów).

Rysunek 4. Zmiany wydatków bieżących z podziałem na kategorie według ESA95 w

% PKB w latach 1993 - 2000

Wydatki bieżące

spadły w czasie

konsolidacji o około

15% PKB (najbardziej

w latach 1997 – 2000)

Źródło: własne na podstawie AMECO. Inne – zużycie pośrednie oraz inne wydatki bieżące.

Spadły również wydatki kapitałowe sektora rządowego, głównie dzięki zmniejszeniu

się transferów kapitałowych i grantów do objętych kryzysem przedsiębiorstw.

Niewielkie wahania następowały w inwestycjach publicznych (od 2,7% do 3% PKB),

które jednak generalnie pozostały na niezmienionym poziomie do 1998 roku (na co

wpływ mogło mied wstąpienie do UE i możliwośd skorzystania z funduszy) po którym

zaczęły maled.

9

Dane według Eurostatu

14

Dochody podatkowe

podczas konsolidacji

pozostały na wysokim

poziomie, spadły

natomiast dochody

niepodatkowe

W przypadku dochodów sektora publicznego sprawa wygląda zgoła inaczej –

generalnie dochody niepodatkowe w czasie zacieśnienia zmalały, podczas gdy

podatkowe utrzymywały się tym samym wysokim poziomie. Wśród dochodów

niepodatkowych o połowę wzrosły dochody kapitałowe, które jednak stanowią

niewielką częśd wpływów do budżetu. Zmalała natomiast pozycja innych dochodów

niepodatkowych, do których zalicza się między innymi wpływy ze sprzedaży dóbr

i usług, co może byd skutkiem prywatyzacji i zmniejszenia liczby przedsiębiorstw

paostwowych. Zmianę tych dochodów w relacji do PKB przedstawia tabela 4.

Tabela 4. Dochody niepodatkowe w % PKB w latach 1993 - 2000

1993

1994

0,39

9,28

1995

0,36

9,81

1996

0,49

9,64

1997

0,55

8,89

1998

0,57

8,38

1999

0,61

7,59

2000

0,65

8,31

Dochody kapitałowe

0,44

Inne dochody niepodatkowe11,34

Źródło: własne na podstawie AMECO

W dekadę lat

dziewięddziesiątych

Finlandia wchodziła z

bardzo wysokim

opodatkowaniem

pracy W czasie

konsolidacji doszło do

kilku znaczących zmian

W dekadę lat dziewięddziesiątych Finlandia wchodziła z bardzo wysokim

opodatkowaniem pracy z sześcioma progami podatkowymi (odpowiednio 7%, 17%,

21%, 27%, 33%, 39%), podatkiem CIT w wysokości 25%, składkach socjalnych na

poziomie 27,5% (które w 1995 roku dobiły do 38%, OECD 1997), a po reformie

z 199310 roku jeszcze z podatkiem od kapitału w wysokości 25%. Poza tym czasie

kryzysu lat 1990 – 1993 rozszerzono jeszcze bazę podatkową poprzez zniesienie wielu

ulg (głównie mieszkaniowych i rodzinnych), wprowadzenie podatków środowiskowych

i wprowadzenie zgodnie z zaleceniami Wspólnoty Europejskiej podatku VAT o głównej

stawce 22% (wcześniej stosowano podatek obrotowy), dzięki czemu udało się uniknąd

większego spadku dochodów (Saari 2001). Już po roku 1993, w czasie konsolidacji,

doszło do kilku zmian:

Stopa podatku CIT została zwiększona w 1996 roku z 25% do 28%, a następnie

w 2000 roku do 29%. Jednocześnie nastąpił boom i dochody z tego podatku

wzrosły z 1,8% PKB w 1995 oku (przed recesją w 1990 wynosiły 2% PKB) do

4,2% PKB w 1999 roku i 5,4% PKB w 2000 (Joumard i Suyker, 2002).

Spowodowane to było przede wszystkim silnie poprawiającą się sytuacją

gospodarczą oraz liberalizacją przepływów kapitału (i zniesieniem praw

zabraniających cudzoziemcom nabywania udziałów i nieruchomości)

i wstąpieniem do Unii Europejskiej, co wymusiło zwiększenie

konkurencyjności przedsiębiorstw. Nie bez wpływu na to miał gwałtowny

rozwój sektora technologicznego z Nokią na czele. Ponieważ duża częśd tego

podatku po podzieleniu idzie na konta władz lokalnych, duże zwiększenie

dochodów pozwoliło na wspomniane wcześniej zmniejszenie transferów od

10

Reforma wprowadzała tak zwany Dual income tax, czyli podział dochodów gospodarstwa domowego na

dochody z pracy(wynagrodzenie za pracę, emerytury, zasiłki itp. ) i dochody z kapitału(dywidendy, odsetki itp.).

W przypadku Finlandii niższe opodatkowanie dochodu z kapitału dało duże bodźce dla osób z najwyższych grup

podatkowych do zmiany struktury swoich dochodów, co również było odpowiedzialne za wspomniane

wcześniej duże zwiększenie się wpływów z podatków kapitałowych.

15

władz centralnych.

Wzrost dochodów z podatku CIT został połączony z jednoczesnym spadkiem

wpływów z podatku dochodowego od osób fizycznych. Nieznacznie

zwiększona została kwota wolna od podatku, zmniejszone zostały wszystkie

progi podatkowe (tabela 6). Był to jeden ze skutków porozumienia rządu

z pracownikami (tzw. Income policy agreements, z roku 1995 i 1997). Wpływy

z podatku PIT, które spadły w ciągu mocno w ciągu kryzysu, dzięki poprawie

warunków ekonomicznych i stopniowemu wzrostowi zatrudnienia

ustabilizowały się na poziomie 16% PKB w 1995 roku, jednak po

wspomnianych obniżkach stawek podatkowych sięgnęły 14,7% i 15,1% PKB

w latach 1999 i 2000 (Joumard i Suyker, 2002). Jednakże razem wpływy

z podatków bezpośrednich rosły przez cały okres konsolidacji, dając ponad

pięcioprocentowy wzrost do poziomu 21% PKB.

Tabela 5. Zmiany w stawkach podatkowych w okresie lat dziewięddziesiątych

1991

Grupa podatkowa

0 — 6 728

6 728 — 9 419

9 419 —11 773

11 773 —16 482

16 482 —25 901

25 901 —46 252

46 252 —…

Stawka

0

7

17

21

27

33

39

0 — 7 905

7 905 —10 596

10 596 —13 455

13 455 —18 837

18 837 —29 601

29 601 —52 475

52 475 —…

1999

Grupa podatkowa

Stawka

0

5,5

15,5

19,5

25,5

31,5

38

Źródło: Joumard i Suyker 2002, grupy podatkowe w Euro.

Dzięki reformie emerytalnej zmniejszono wydatki sektora ubezpieczeo

społecznych, natomiast jego dochody generalnie się nie zmieniły. Na początku

konsolidacji, by wyrównad związany ze spadkiem zatrudnienia spadek

dochodów, zwiększono stawki składek. Jednak po 1995 roku, w związku

z porozumieniami z pracownikami zmniejszono nieznacznie niektóre stawki,

głównie składek chorobowych. Ogólnie w ciągu konsolidacji dochody

absolutne, przy niewielkich spadkach stawek i rosnącym zatrudnieniu,

pozostały na niezmienionym poziomie, co przy wzroście roli podatków

bezpośrednich i wzroście PKB spowodowało spadek udziału składek

socjalnych w ogólnym poziomie dochodów podatkowych w relacji do PKB

Ogólnie poziom dochodów podatkowych w latach 1993 – 2000 zmieniał się niewiele

i zależał bardziej od sytuacji gospodarczej niż rzeczywistych reform podatkowych.

W 1993 roku wynosiły około 45% PKB, natomiast w 2000 doszły do 47% PKB. Ogólne

zmiany tych dochodów wraz z podziałem na podatkowe, pośrednie i składki socjalne

przedstawia rysunek 5.

16

Rysunek 5. Zmiany dochodów podatkowych w % PKB w latach 1993 - 2000

Źródło: własne na podstawie AMECO

Fioski program konsolidacji był jednak tylko częścią większego pakietu reform, wśród

których wiele przyczyniło się do jej sukcesu. Należy tutaj przede wszystkim wyróżnid:

Fioski program

konsolidacji był częścią

większego pakietu

reform

Zmiany w instytucjach fiskalnych –w 1992 roku parlament przyjął zmiany

prawne pozwalające przegłosowad obniżki wydatków zwykłą większością

głosów (wcześniej potrzebne były dwie trzecie głosów), przez co trudniej było

blokowad wszelkie działania konsolidacyjne. Wraz z wejściem do Unii

Europejskiej w 1995 roku, by zapewnid spełnienie kryteriów z Maastricht,

wprowadzono reguły fiskalne – zbilansowanego budżetu i regułę długu.

Jednocześnie w 1997 roku zaczął obowiązywad Pakt Stabilności i Wzrostu.

Bank Centralny najpierw dewaluował, a potem „uwolnił” fioską markę, co

doprowadziło do dużej deprecjacji i wzmocniło wzrost gospodarczy.

Jednocześnie wprowadzony został cel inflacyjny na poziomie 2% w ujęciu

rocznym.

Dwukrotnie podpisano porozumienia między rządem, pracodawcami

i pracownikami, które objęły większośd pracujących obywateli. Pracownicy

zgodzili się na ograniczone podwyżki płac w zamian za zmniejszenie stawek

podatków i części składek socjalnych. Dzięki temu delikatnie zwiększona

została moc nabywcza fioskich gospodarstw domowych, przy jednoczesnym

zagwarantowaniu obniżenia inflacji i stabilności płac.

Reforma rynku pracy – dzięki programowi wsparcia zatrudnienia zmniejszona

zostaje możliwośd jednoczesnego otrzymywania emerytury i zasiłku dla

17

starszych osób długotrwało bezrobotnych (tzw. Unemployment tunel,

Räisänenet al. 2012), całkowicie zmieniona zostaje aktywna polityka rynku

pracy, reformy dotykają urzędy pracy, wprowadzone są definicje praw

i obowiązków osób szukających pracy i uzależnienie otrzymywania zasiłku od

uczestnictwa w ALMP (OECD 1998). Nie udaje się jednak istotnie zmniejszyd

samej wysokości świadczeo a także w większym stopniu uelastycznid rynek

pracy – wskaźnik ochrony zatrudnienia OECD niewiele zmalał11.

Reforma emerytur – reformy systemu emerytalnego trwają stopniowo

właściwie przez całą dekadę lat 90, a całkowity koniec reformowania systemu

w planach ma przypaśd na rok 2032. Zwiększono wiek emerytalny z 63 do 65

lat dla pracowników sektora publicznego, zniesiono również większośd ich

przywilejów i zmniejszono stopę akumulacji, upodobniając wielkośd świadczeo

do tych dla zatrudnionych w sektorze prywatnym. Początkowo obowiązywało

to tylko nowych pracowników służby cywilnej, ale od 1995 roku nowe zasady

obowiązują wszystkich poniżej 55 roku życia. W latach 1994 – 1996

podwyższono minimalny wiek uprawniający do przejścia na wcześniejszą

emeryturę z 55 do 58 lat, natomiast zmniejszono ten wiek dla emerytur

częściowych z 60 do 58 lat. Zwiększono stopę akumulacji dla pracujących w

wieku od 60 do 64 lat z półtora do 2,5% w celu zwiększenia bodźców dla

dłuższego pozostania na rynku pracy. Zmieniono sposób kalkulacji

świadczenia i zwiększono okres czasu z którego świadczenie ma byd

kalkulowane (z czterech ostatnich lat pracy do dziesięciu, później stopniowo

okres ten miał byd jeszcze zwiększany). Poza tym w 1994 roku emerytury nie

zostały waloryzowane o stopę inflacji. W 1997 roku zezwolono prywatnym

funduszom na inwestowanie w bardziej ryzykowne aktywa (np. akcje).

Ogólnie, między innymi dzięki tym działaniom, zatrudnienie w przedziale

wiekowym 55-65 lat wzrosło z 35% w 1995 roku do około 42% na koniec

konsolidacji (a w dalszym okresie do prawie 59% w 2008)12.

Przeprowadzono liberalizację prawa dotyczącego przepływów kapitału,

zniesiono prawa zabraniających cudzoziemcom nabywania udziałów

i nieruchomości, sprywatyzowano częśd największych spółek (głównie

w telekomunikacji, ogólnie w latach konsolidacji odnotowano 45 transakcji na

sumę 15,5 mld. USD), zrestrukturyzowano system bankowy

Na okres konsolidacji przypadły rządy trzech gabinetów. W latach 1991-1995 rządy

sprawowała koalicja złożona z przedstawicieli Patrii Centrum (partia ludowa, 55

posłów na 200, 8 ministrów), Koalicji narodowej (konserwatywni liberałowie, 40

11

Z 2,33 do 2,09, gdzie 6 to najwyższy współczynnik ochrony, zaś 0 najniższy. Więcej:

http://www.oecd.org/employment/emp/oecdindicatorsofemploymentprotection.htm

12

Więcej o reformach świadczeo społecznych w Finlandii pisze Katarzyna Michalska w analizie FOR „Jak

zwiększyd aktywnośd zawodową osób w wieku przedemerytalnym? Przykład Finlandii”,

http://www.for.org.pl/pl/a/2317,Analiza-152012-Jak-zwiekszyc-aktywnosc-zawodowa-osob-w-wieku-

przedemerytalnym-Przyklad-Finlandii

18

posłów, 6 ministrów), mniejszości szwedzkiej (22 posłów, 2 ministrów)

i Chrześcijaoskich Demokratów (7 posłów, 1 minister). W wyborach w roku 1995

zwyciężyła dotychczas opozycyjna Socjaldemokracja (63 posłów, 7 ministrów), która

weszła w koalicję z Koalicją Narodową (39 posłów, 5 ministrów), mniejszością

szwedzką (12 posłów, 2 ministrów), Sojuszem Lewicy (22 posłów, 2 ministrów)

Zielonymi (9 posłów, 1 minister). Jeden minister był niezależny (Ministerstwo

Rolnictwa i Leśnictwa). Premierem został Paavo Lippponen. Gabinet ten rozpoczął

w 1995 roku kompleksowe reformy i zwiększył w porównaniu z poprzednikami

działania konsolidacyjne, co widad na przedstawionych wcześniej wykresach

i tabelach.

Sytuacja gospodarcza w trakcie i po konsolidacji

Sytuacja gospodarcza w jakiej znalazł się kraj w pierwszej połowie dekady lat

dziewięddziesiątych zmotywowała polityków do działao, co wraz z korzystną sytuacja

gospodarczą i mocnym eksportem w drugiej połowie lat 90 było głównym czynnikiem

sukcesu fioskiego zacieśnienia. Już w 1994 raku nastąpiło odbicie, a po wstąpieniu do

UE poziom wzrostu gospodarczego w ujęciu rocznym nie spadł ani razu poniżej 3%,

osiągając w czasie konsolidacji średnią 3,86%, co pozwoliło na dłuższe

i pełniejsze działania zacieśniające finanse publiczne. Z drugiej strony w czasie kryzysu

nastąpił największy w historii kraju skok bezrobocia, które pozostało dwucyfrowe

prawie do kooca dekady. Zatrudnienie zaczęło rosnąd dopiero w 1995 roku, jednak

w okresie konsolidacji nie zdołało wrócid do przedkryzysowych poziomów. Dane te

przedstawia tabela 6.

Tabela 6. Sytuacja gospodarcza przed i w trakcie konsolidacji

1991

Dynamika PKB

Dynamika zatrudnienia

Stopa zatrudnienia

Bezrobocie

-6,00

bd

70,69

6,60

Korzystna sytuacja

gospodarcza i mocny

wzrost eksportu w

drugiej połowie lat 90

były głównymi

czynnikami sukcesu

fioskiego zacieśnienia

1992

-3,50

-7,04

65,51

11,70

1993

-0,80

-6,00

61,42

16,30

1994

3,70

-0,91

60,68

16,60

1995

4,00

2,26

61,92

15,40

1996

3,60

1,46

62,79

14,60

1997

6,20

1,67

63,54

12,70

1998

5,00

2,37

64,78

11,40

1999

3,90

3,16

66,64

10,20

2000

5,30

1,68

67,53

9,80

2162

Średnia miesięczna

167917121711174618231890192220122061

płaca

Źródło: własne na podstawie AMECO, UNECE i OECD, płaca w walucie krajowej (po 1999 euro)

Patrząc na wkład poszczególnych czynników w wzrost gospodarczy (tabela 7) –

konsumpcję, inwestycje, oraz import i eksport widad, że głównym motorem

napędowym wzrostu był eksport, a następnie inwestycje i odbicie w konsumpcji

prywatnej.

19

Tabela 7. Wkład poszczególnych zmiennych do wzrostu gospodarczego w latach

1993 - 1999

1993

Konsumpcja prywatna

Konsumpcja publiczna

Inwestycje

Zmiana stanu zapasów

Eksport netto, w tym:

Eksport

Import

Wzrost

-1,95

-1,12

-2,73

0,52

3,92

4,24

-0,32

-0,80

1994

1,32

0,15

-0,03

2,08

0,82

4,36

-3,54

3,70

1995

2,43

0,53

2,37

0,10

0,59

2,97

-2,38

4,00

1996

1,97

0,62

1,59

-1,34

0,06

2,16

-2,10

3,60

1997

1,73

0,94

1,89

0,68

1,60

5,19

-3,59

6,20

1998

2,36

0,41

2,08

0,55

0,86

3,58

-2,71

5,00

1999

1,39

0,29

0,64

-0,91

2,99

4,28

-1,29

3,90

2000

1,12

0,07

1,26

1,05

1,74

6,70

-4,96

5,30

Źródło: własne na podstawie AMECO

Konsumpcja prywatna po kryzysie zaczęła ponownie rosnąd od początku 1994 roku

i do kooca okresu konsolidacji zwiększała się o średnio 3% rocznie, w połowie 1997

roku przekraczając poziom sprzed kryzysu13. Wzrost konsumpcji ograniczany był

spadkiem świadczeo socjalnych, ograniczaniem wzrostu płac i przede wszystkim

wysokim bezrobociem, które do niemal kooca zacieśnienia było dwucyfrowe. Same

nastroje konsumentów zaczęły się poprawiad już od kooca 1992 roku (ze spadkiem

w latach 1994-1995 związanym z negocjacjami płacowymi z rządem). Gwałtowny

wzrost eksportu spowodowany był dużym zwiększeniem się konkurencyjności fioskich

przedsiębiorstw, na co złożyło się kilka czynników. Po pierwsze, jak już zostało

wcześniej wspomniane, bank centralny ustanowił płynny kurs uprzednio

przewartościowanej fioskiej marki, co spowodowało jej mocną deprecjację w latach

1991 – 1993 (średni kurs fioskiej marki wobec ECU spadł w ciągu tego okresu o około

jedną czwartą). Deprecjacja kursu pozwoliła na czynnik drugi, czyli luzowanie polityki

pieniężnej (wcześniejsze wysokie stopy procentowe były próbą obrony sztywnej

waluty, rysunek 6). Spadały zarówno stopy krótkookresowe (co było również związane

ze spadkiem presji płacowej i stabilizacją sytuacji zewnętrznej), jak i rentownośd 10

letnich obligacji rządowych (związane z większym zaufaniem będącym skutkiem

polepszania się sytuacji gospodarczej i zapowiedzi reform strukturalnych i fiskalnych).

Gwałtowny wzrost

eksportu był efektem

wzrostu

konkurencyjności

fioskich

przedsiębiorstw

13

Według danych Eurostat

20

Rysunek 6. Stopy procentowe w latach 1990 - 2000

Źródło: własne na podstawie Eurostat, dane miesięczne

Reformy strukturalnie

i porozumienia z

pracownikami

podpisane przez rząd

pozwoliły na

stopniowy spadek

jednostkowych

kosztów pracy i w

efekcie zwiększenie się

konkurencyjności

kosztowej fioskiej

gospodarki

Jednocześnie przyjęcie strategii celu inflacyjnego na poziomie 2% spowodowało

zwiększenie poczucia stabilności pracowników dzięki czemu możliwe było podpisanie

z nimi porozumieo płacowych i zastosowanie innych działao strukturalnych, przez co

udało się utrzymad w ryzach ogólne koszty pracy. Jeszcze przed konsolidacją w 1992

i 1993 roku rząd wynegocjował z pracownikami zamrożenie płac, które w połączeniu z

dużym spadkiem zatrudnienia, przy jednoczesnym niższym spadku produktywności,

w czasie kryzysu spowodowały gwałtowny spadek ULC (z ang. Unit Labour Cost,

jednostkowe koszty pracy). W momencie polepszenia się sytuacji w roku 1994 i 1995

nastąpiły podwyżki płac skutkujące wzrostem ULC, jednakże reformy strukturalnie

i kolejne porozumienia z pracownikami podpisane przez rząd pozwoliły na stopniowy

spadek jednostkowych kosztów pracy w latach 1996 – 2000 (rysunek 7). Ostatecznie

dzięki temu udało się w ciągu okresu konsolidacji stopniowo zwiększad konkurencję

kosztową fioskiej gospodarki wobec najważniejszych partnerów handlowych, mimo,

że po gwałtownych kryzysowych dostosowaniach w latach 1991 – 1993 zaczęła

ponownie spadad w momencie aprecjacji kursu i wychodzenia z recesji. Stopniowy

wzrost konkurencyjności od 1995 roku można dojrzed po kształtowaniu się realnych

efektywnych kursów walutowych na rysunku 7.

21

Rysunek 7. Realne jednostkowe koszty pracy i REER w latach 1990 - 2000

Źródło: własne na podstawie Eurostat, dane kwartalne, 1993Q1 = 100

W przypadku inwestycji, kluczowe było poluzowanie polityki pieniężnej oraz wejście

do UE i liberalizacja przepływów kapitału. Przedsiębiorstwa dzięki rządowym

porozumieniom z pracownikami miały do dyspozycji dobrze wykwalifikowaną siłę

roboczą po konkurencyjnej cenie, a niskie stopy procentowe i odrodzenie sektora

bankowego zachęcały do zaciągania kredytów na inwestycje. Liberalizacja prawa

dotyczącego przepływów kapitałowych i prawa właścicielskiego oraz podatkowego

w połączeniu z wejściem do Unii Europejskiej i prywatyzacją wielu przedsiębiorstw

paostwowych pozwoliły na łatwiejsze przyciągnięcie bezpośrednich inwestycji

zagranicznych, których napływ w okresie konsolidacji wzrósł kilkukrotnie, co pokazuje

rysunek 8. Jednocześnie większośd inwestycji koncentrowało się na konkurencyjnych

i produktywnych sektorach. Fioska gospodarka stała się bardziej kapitałochłonna

i innowacyjna. Liczba przedsiębiorstw w sektorze wysokich technologii w latach 2005

wzrosła o 36% (przy jednoczesnym spadku liczby przedsiębiorstw produkcyjnych

z sektora „low-tech” o 15%) zatrudnienie w nich wzrosło o około połowę, a obroty

Zniesienie wielu

ograniczeo

dotyczących

przepływu kapitału

wraz z wejściem do UE

oraz poluzowaniem

polityki pieniężnej

dało impuls do

wzrostu inwestycji

22

i wartośd produkcji wzrosły niemal trzykrotnie14 (za co jednak w dużej mierze

odpowiada sukces fioskiej Nokii). Z drugiej strony trzeba dodad, że szybkie

przestawienie się na nowoczesną i zautomatyzowaną produkcję powodowało

utrzymywanie się wysokiego bezrobocia wśród starszych pracowników o niskich

kwalifikacjach, na których pracę popyt systematycznie malał (Michalska 2012).

Rysunek 8. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne w % PKB w Finlandii w latach 1993 - 2000

Źródło: własne na podstawie UNCTAD

Podsumowując należy podkreślid, że kluczem do sukcesu był mocny wzrost eksportu,

który pozwolił na solidny wzrost gospodarczy i dzięki któremu cięcia wydatków były

mniej odczuwalne. Jednocześnie w czasie konsolidacji nastąpiła zmiana jakościowa

w fioskich przedsiębiorstwach, które wraz z otwarciem się na wspólny rynek nastawiły

się na konkurencję i know-how. W nową dekadę Finlandia weszła z bezrobociem na

poziomie 9% i dośd wysokim wzrostem PKB, który do 2008 roku wyniósł średnio około

3% (ze spowolnieniem w latach 2001-2003 spowodowanym prawdopodobnie

kryzysem tzw. dotcomów). W nowym milenium eksport pozostał główną siłą

napędzającą wzrost.

Paostwa bałtyckie 2008-2012

Sytuacja wyjściowa

Paostwa bałtyckie są

doskonałym

przykładem małych

otwartych

gospodarek, które

dużo mocniej

odczuwają skutki

kryzysów finansowych

Litwa, Łotwa i Estonia są doskonałym przykładem małych otwartych gospodarek

zależnych w dużej mierze od eksportu i kapitału zagranicznego, które dużo mocniej

odczuwają recesję w przypadku wystąpienia kryzysów finansowych. W okresie po

wstąpieniu do Unii Europejskiej trzy kraje bałtyckie weszły na drogę szybkiego

rozwoju. Wysoki wzrost gospodarczy w połączeniu z sukcesami w polityce fiskalnej

(minimalne w porównaniu do innych członków wspólnoty poziomy zadłużenia)

i konwergencji do poziomu najbogatszych paostw UE spowodował, że zaczęto mówid

o „bałtyckich tygrysach”. Jednakże szybki rozwój wkrótce miał stad się przekleostwem,

gdyż boom przerodził się w baokę, gospodarki się przegrzały, a ich strukturalne

14

Dane według Eurostat

23

słabości w połączeniu wystąpieniem kryzysu po upadu Lehman Brothers doprowadziły

do największej recesji w krótkiej historii ich paostwowości i jednej z największych

w owym czasie na świecie15.

Wszystko zaczęło się w okresie poprzedzającym wejście paostw bałtyckich do UE,

w którym przeprowadzono reformy stymulujące wzrost gospodarczy. Integracja ze

wspólnotą spowodowała znaczący wzrost importu i eksportu oraz przepływów

kapitału, zwłaszcza skandynawskiego, który za pomocą taniego kredytu zaczął

finansowad inwestycje i konsumpcję prywatną. Sektor bankowy przeżył ogromny

boom, a wskaźnik kredytów do depozytów wzrósł niemal dwukrotnie (zwłaszcza

w okresie tuż przed samym kryzysem, ogólnie kredyty dla sektora prywatnego sięgały

tuż przed kryzysem około 100% PKB w Łotwie i Estonii oraz około 65% na Litwie16),

pieniądze podobnie jak w innych paostwach pompowane były w rynek mieszkaniowy.

Wzrost gospodarczy był bardzo wysoki (w latach 2004 - 2007 wynosił średnio 8,2%

PKB dla Litwy, 10,4% dla Łotwy i 8,5% dla Estonii), a bezrobocie było niskie i bliskie

naturalnemu (m. in. dzięki dużej emigracji), co spowodowało dużą presję płacową

(płace rosły dużo szybciej niż produktywnośd17, co było związane z powiązaniem

większości inwestycji z sektorami mniej produktywnymi, wytwarzającymi dobra

niehandlowe, takimi jak np. budownictwo). Wszystkie trzy kraje powiązały swoją

walutę z Euro (Litwa i Estonia izbą walutową), dzięki czemu mniejsze było ryzyko

kursowe, bank centralny prowadziů luęnŕ politykć monetarnŕ (Medaiskytë i Klyvienë

2012). Szybki rozwój wśród partnerów handlowych napędzał eksport. Ostatecznie

jednak gospodarka zaczęła wykazywad oznaki przegrzania – wzrosła inflacja, spadła

konkurencyjnośd, a inwestycje rosły szybciej od oszczędności (oprócz Estonii).

Problemem było również trzymanie większości kredytów w walutach obcych, co przy

ewentualnych problemach z konkurencyjnością wykluczało dewaluację waluty. Wraz

z nastąpieniem kryzysu finansowego kraje bałtyckie zostały uderzone w filary swojego

wzrostu – drastycznie spadły napływy kapitału, zacieśniona została polityka kredytowa

(kryzys ujawnił niską jakośd już zaciągniętych kredytów), spółki matki wyciągały kapitał

na zewnątrz, spadł popyt wewnętrzny oraz zewnętrzny (przez co mocno zmalał

eksport, Mezo i Bagi 2012).W efekcie gospodarki wszystkich trzech krajów zapadły się,

pękła baoka mieszkaniowa, a wszelkie dane makroekonomiczne wręcz „zjechały”

ostro w dół (tabela 8).

Integracja ze

wspólnotą

spowodowała

znaczący wzrost

importu i eksportu

oraz przepływów

kapitału, który za

pomocą taniego

kredytu zaczął

finansowad inwestycje

i konsumpcję

prywatną

Wraz

z nastąpieniem

kryzysu finansowego

kraje bałtyckie zostały

uderzone w filary

swojego wzrostu

15

Paostwa bałtyckie były wśród pięciu najbardziej dotkniętych kryzysem paostw na świecie (mierzone

spadkiem poziomu PKB)

16

Według danych agencji Fitch

17

Luka między dynamiką wzrostu płac a dynamiką wzrostu produktywności może byd również interpretowana

jako częśd popytu krajowego przekraczająca podaż, kreującą dużą presję inflacyjną.

24

Tabela 8. Sytuacja gospodarcza i pozycja fiskalna paostw bałtyckich przed podjęciem

konsolidacji

Litwa

2007

Dynamika PKB

Inflacja

Stopa zatrudnienia

Stopa bezrobocia

Krótkookresowe

stopy procentowe

Długookresowe

stopy procentowe

Dochody

Wydatki

*w tym odsetki

Bilans

Bilans pierwotny

CAB

CAPB

9,80

5.7

64,90

3,80

5,11

4,55

2008

2,90

10.9

64,30

5,30

6,04

5,61

20092007

Gospodarka

-14,809,60

4.5

60,10

13,60

7,07

14,00

10,10

68,30

6,50

8,68

5,28

Łotwa

2008

-3,30

15,40

68,60

8,00

8,00

6,43

2009

-17,70

3,50

60,90

18,20

13,09

12,36

2007

7,50

6,60

69,40

4,60

4,88

6,09

Estonia

2008

-4,20

10,36

69,80

5,50

6,67

8,16

2009

-14,10

-0,08

63,50

13,80

5,92

7,78

33,63

34,63

0,70

-1,01

-0,31

-4,40

-3,70

33,95

37,25

0,70

-3,29

-2,62

-5,74

-5,06

Sektor publiczny

34,2835,57 34,85

43,71

1,30

-9,43

-8,17

-6,32

-5,05

35,95

0,40

-0,39

-0,01

-4,39

-4,01

39,09

0,60

-4,23

-3,65

-5,99

-5,39

19,78

33,99

43,71

1,50

-9,72

-8,26

-6,04

-4,53

36,75

36,37

33,98

0,20

2,39

2,55

-1,10

-0,93

3,69

36,72

39,67

0,20

-2,95

-2,74

-4,26

-4,06

4,54

43,46

45,48

0,20

-2,02

-1,81

0,78

0,99

7,20

Dług publiczny16,83 15,5229,329,04

Źródło: własne na podstawie AMECO, OECD i LABORSTAT

We wszystkich krajach

rządy postawiły na

dużą i opartą na

wydatkach

konsolidację fiskalną

oraz reformy

strukturalne

Spowodowało to duży wzrost deficytów budżetowych, których sfinansowanie było

utrudnione ze względu na zamknięcie się rynków finansowych i gwałtowny wzrost

premii za ryzyko. Mimo to relacja długu do PKB w Estonii i Litwie wzrosła prawie

dwukrotnie, a na Łotwie czterokrotnie w latach 2007-2009. Jednocześnie wystąpiła

silna presja na dewaluacje waluty. Ostatecznie aby móc sfinansowad deficyty, Litwa,

Łotwa i Estonia musiały wybrad albo dewaluację walut (co wiązałoby się ze

wspominanymi wcześniej problemami z dużą ilością kredytów w walutach obcych oraz

zwiększoną presją inflacyjną), dewaluację wewnętrzną (reformy strukturalne

i konsolidacja fiskalna dążące do przywrócenia konkurencyjności) bądź wreszcie

pomoc z zewnątrz. We wszystkich krajach rządy postawiły na dużą i opartą na

wydatkach konsolidację fiskalną oraz reformy strukturalne (chod najbardziej dotknięta

kryzysem Łotwa18 musiała skorzystad z pożyczki IMF). Dostosowania rozpoczęły się

w 2009 roku.

18

Problemem na Łotwie była struktura własnościowa sektora bankowego – o ile w Estonii i na Litwie banki były

zagraniczne i ich problemy wzięły na siebie zagraniczne centrale, tak na Łotwie problemami lokalnego Parexu

musiał się zająd rząd łotewski.

25

Działania konsolidacyjne

Konsolidacja fiskalna paostw bałtyckich miała stosunkowo duży rozmiar w krótkim

okresie czasu. W tym momencie trzeba rozdzielid Estonię, która prowadziła

zachowawczą politykę fiskalną jeszcze przed kryzysem i której deficyt gwałtownie się

nie pogorszył (w 2011 Estonia zaliczyła nawet nadwyżkę), od Łotwy i Litwy, których

pozycja fiskalna pogorszyła się znacznie i które wymagały dużego impulsu. W ciągu

dwóch lat kraje te poprawiły swój bilans o odpowiednio 6% PKB dla Łotwy i ponad 8%

PKB dla Litwy, a według prognoz KE w następnych trzech latach deficyt będzie dalej

spadał. We wszystkich paostwach udało się również ustabilizowad wzrost długu, co

pokazuje rys. 9.

Konsolidacja fiskalna

paostw bałtyckich

miała stosunkowo

duży rozmiar w

krótkim okresie czasu

Rysunek 9. Dług publiczny i saldo budżetu paostw bałtyckich w % PKB w latach 2009 - 2014

Źródło: własne na podstawie AMECO, po 2012 roku prognozy KE

Ograniczanie deficytu oparte było w większej mierze na cięciu wydatków niż wzroście

dochodów. Cyklicznie dostosowane dochody w latach 2009 – 2012 generalnie się nie

zmieniły, będąc najwyższymi w Estonii (w okolicach 40%). Silne działania rządzących

podczas pierwszych lat konsolidacji wskazują duże spadki cyklicznie dostosowanych

wydatków (chod w Estonii w 2012 jednak znów odbiły – o przyczynach dalej). Według

prognoz w następnych latach wydatki będą dalej maled. Dzięki temu w Łotwie i na

Litwie nastąpiła duża, ponad 4% PKB poprawa CAPB, który w dalszych latach będzie

się stabilizował w okolicy -0,5% – 0% PKB co pokazuje rysunek 10.

26

Rysunek 10. Cyklicznie dostosowane dochody i wydatki oraz CAPB państw

bałtyckich w % PKB

Źródło: własne na podstawie AMECO, po 2012 roku prognozy KE

W przypadku długu publicznego głównymi „winowajcami” szybkiego jego narastania

były wysokie stopy procentowe i wysoki spadek PKB (najbardziej dotkliwe

w przypadku Łotwy), jednakże już w 2011 roku wzrost został przywrócony, dzięki

czemu przyrost długu zaczął się zmniejszad. Najmniej problemów z deficytem

i przyrostem zadłużenia miała Estonia, która również w największym stopniu

skorzystała z prywatyzacji. Główne czynniki zmiany przyrostu długu przedstawia

tabela 9.

27

Tabela 9. Zmiany długu publicznego i jej składowe w latach 2009 - 2014

2009

2,66

1,03

0,82

-0,18

2,42

-1,81

13,79

4,62

3,35

1,01

0,00

-8,17

16,96

6,07

4,56

2,63

1,80

2010

-0,52

-0,14

-0,28

-0,09

2,28

0,29

8,58

0,77

-1,01

2,39

0,00

-5,42

7,80

2,23

0,82

-1,16

0,38

2011

-0,57

-0,54

-0,68

1,26

0,07

1,28

0,61

-2,17

-3,94

-0,95

2,65

-3,74

-2,32

-3,18

-4,65

-1,09

0,38

2012

4,40

-0,18

-0,35

4,27

bd

-0,30

2,64

-0,05

-2,07

1,63

bd

-1,05

-0,31

-1,53

-3,10

1,30

bd

2013

1,34

-0,42

-0,61

1,59

bd

-0,17

-0,68

-0,23

-2,30

-1,08

bd

-0,63

2,52

-0,70

-2,25

3,69

bd

2014

-0,58

-0,60

-0,80

0,39

bd

0,38

-0,16

-0,54

-2,56

0,23

bd

-0,16

-2,91

-1,04

-2,68

-1,15

bd

Zmiana długu

Snow ball efect

*w tym wpływ wzrostu PKB

Stock flow adjustment

*w tym prywatyzacja

Bilans pierwotny

Zmiana długu

Snow ball efect

*w tym wpływ wzrostu PKB

Stock flow adjustment

*w tym prywatyzacja

Bilans pierwotny

Zmiana długu

Snow ball efect

*w tym wpływ wzrostu PKB

Stock flow adjustment

*w tym prywatyzacja

Bilans pierwotny-8,26-6,73-1,950,070,460,71

Źródło: własne na podstawie AMECO i www.privatisationbarometer.net, po 2012 roku prognozy KE; bd – brak

danych

Struktura konsolidacji w wymienionych krajach była bardzo podobna – więcej niż dwie

trzecie redukcji deficytu stanowiły cięcia w wydatkach gównie bieżących, jednakże

cięcia miały różną skalę w zależności od stopnia dotknięcia przez kryzys. Najmniejsze

były w przypadku Estonii, której recesja nie przeszkodziła w przyjęciu Euro w 2011

roku i która już w 2012 roku mogła sobie pozwolid na jednorazowy wzrost wydatków.

Dużym plusem było niskie zadłużenie, przez co odsetki od długu wynosiły

w najgorszym okresie zaledwie 0,2% PKB. Estooskie cięcia wydatków bieżących

wyglądały następująco:

Spadek kosztów operacyjnych poprzez cięcia zatrudnienia publicznego

i zamrożenie płac, równy 2% PKB.

Zmniejszenie wydatków na świadczenia społeczne o niemal 3% PKB, na co

złożyły się między innymi: ograniczenie wzrostu emerytur z 14% do 5% w 2009

roku(zaniechano ich podwyższania również w dwóch kolejnych latach) co

oznaczało oszczędności rzędu 0,6% PKB; zreformowano sposób otrzymywania

Więcej niż dwie trzecie

redukcji deficytu

stanowiły cięcia w

wydatkach gównie

bieżących

Estonia

Litwa

Łotwa

w tym:

w tym:

w tym:

28

świadczeo chorobowych i zmniejszono wydatki na służbę zdrowia o 8% (Sikk

2012), co dało oszczędności równe 0,5% PKB; odłożono w czasie

wprowadzenie wyższych zasiłków dla bezrobotnych (0,4% PKB).

Zmniejszenie wydatków na spożycie ogólnospołeczne o około 2% PKB – cięcia

głównie w wydatkach na obronnośd (10% do 2010 roku), edukację i służbę

zdrowia (około 10% do 2010 roku) i utrzymanie infrastruktury drogowej.

Razem da to spadek wydatków na konsumpcję publiczną o 3,5% PKB, co

pokazuje tabela 10.

Tabela 10. Spożycie ogólnospołeczne i indywidualne w Estonii w latach 2009-2014

2009

Spożycie indywidualne

Spożycie ogólnospołeczne

12,34

9,73

2010

11,64

9,22

2011

10,92

8,59

2012

11,20

8,21

19,41

2013

11,23

7,83

19,05

2014

11,15

7,38

18,53

Razem22,0720,8619,52

Źródło: własne na podstawie AMECO, po roku 2012 prognozy KE

Zmniejszenie transferów do samorządu terytorialnego z 4,29% do 3,77%

PKB19. Sektor samorządowy został zmuszony do zmniejszenia wydatków

z 11,3% PKB w 2009 roku do 9,5% PKB w 2011.

Nieznacznie wzrosły wydatki na subsydia. W 2012 roku rząd założył jednorazowy

wzrost wydatków – zwiększanie płacy w sektorze publicznym o 4,4%, zwiększanie

emerytur o 5% oraz zmniejszenie składki na fundusz pracy o 1,2 punktu

procentowego. Ogólnie w latach 2009 – 2011 wydatki bieżące zmalały o prawie 5%

PKB, a prognozy wspominają jeszcze o półtoraprocentowym spadku w następnych

dwóch latach, co jest ukazane na rysunku 11. W przypadku wydatków kapitałowych

rząd ograniczył inwestycje (głównie związane z ochroną środowiska) i granty

inwestycyjne o prawie 1% do 4,2% PKB w okresie 2009 – 2011. W budżecie na 2012

rok nastąpiło jednorazowe odbicie do 6% PKB, po którym KE prognozuje, że wydatki

inwestycyjne wrócą na poziom około 4% PKB do 2014 roku.

W przypadku Litwy podjęte działania dostosowawcze musiały byd większe, gdyż kraj

ten był w dużo gorszej sytuacji wyjściowej niż Estonia, zarówno pod względem

deficytu, jak i długu i płaconych od niego odsetek i wymagał niewielkiej zagranicznej

pomocy (w marcu 2009 roku otrzymał pożyczkę od ECB w wysokości 1,132 mld euro,

potem dalsze 500 milionów w wyniku emisji Eurobondów, Mezo i Bagi 2012).

Postawienie na konsolidację wydatkową miało również przyczyny w regulacjach

prawnych - każda zmiana w prawie podatkowym musi byd ogłoszona co najmniej

sześd miesięcy przed wprowadzeniem (IMF 2013). Przez to ewentualne zmiany

w stawkach podatkowych nie mogły mied wpływu na natychmiastowe konsolidacyjne

działania w finansach publicznych, natomiast cięcia wydatków mogły zostad

W przypadku Litwy

postawienie na

konsolidację

wydatkową związane

było z regulacjami

prawnymi - każda

zmiana w prawie

podatkowym musi byd

ogłoszona co najmniej

sześd miesięcy przed

wprowadzeniem

19

Według danych OECD

29

przeprowadzone dużo szybciej. Skupiły się na cięciu wydatków bieżących:

Spadek zatrudnienia i płac w sektorze publicznym - według AMECO wydatki na

płace zmalały z 12,7% w 2009 roku do 10,3% PKB w 2012, a dalsze prognozy

mówią o spadku o kolejne 0,5% PKB. Obniżki płac zaczęły się już w grudniu

2008 roku i sięgnęły średnio 5,2% płacy brutto (realnie 10%, EPSU 2010).

Miały obowiązywad do kooca 2010 roku, sięgając do tego roku około 1,6%

PKB, jednak rząd przedłużył ten okres i tak w 2011 roku obniżki płac sięgnęły

dalszych 0,5% PKB, natomiast w 2012 płace pozostały zamrożone.

Zmniejszono wydatki na świadczenia społeczne o około 4,5% PKB, na co

złożyły się między innymi: cięcia świadczeo macierzyoskich (0,1% - 0,5% PKB),

ograniczenia zasiłków chorobowych (0,1% PKB) i opiekuoczych (0,13% PKB);

obniżki emerytur, zwiększenie wieku emerytalnego i progresywna redukcja

innych świadczeo społecznych (oszczędności do 2,3% PKB).

Zmalały wydatki na spożycie ogólnospołeczne, w tym na obronę (do 28% w

2010 roku), i edukację (około 10% w 2010 roku) a ogólna konsumpcja

rządowa zmalała o 4%, co pokazuje tabela 11.

Tabela 11. Spożycie ogólnospołeczne i indywidualne na Litwie w latach 2009-2014

2009

Spożycie indywidualne

Spożycie ogólnospołeczne

Razem

12,86

9,02

21,87

2010

11,74

8,69

20,43

2011

10,89

7,85

18,74

2012

10,25

7,59

17,84

2013

9,86

7,38

17,23

2014

9,56

7,12

16,68

Źródło: własne na podstawie AMECO, po roku 2012 prognozy KE

O połowę spadły wydatki na subsydia, z tym, że były one niewielką częścią

budżetu.

W latach 2009 – 2011 wydatki bieżące zmalały o prawie 7% PKB, a prognozy

wspominają jeszcze o spadku do 29,7% PKB w następnych dwóch latach, co jest

ukazane na rysunku 11. Inwestycje rządowe poza jednorazowym spadkiem do 3,8%

PKB w 2009 utrzymywały się i prawdopodobnie będą się utrzymywad na poziomie

4,5% PKB, nieznacznie wzrosły transfery kapitałowe. Generalnie jednak pod koniec

2011 roku litewski sektor publiczny stał się najmniejszy wśród członków UE.

Najtrudniejszą sytuację gospodarczą i fiskalną miała Łotwa, która wymagała

największych dostosowao i pomocy zagranicznej - ostatecznie otrzymała 7,5 mld euro

z IMF, UE, Banku Światowego i paostw skandynawskich (co równało się prawie jednej

trzeciej PKB, Mezo i Bagi 2012). W zamian musiała podjąd znaczne kroki

dostosowawcze, głównie po wydatkowej stronie (chod w 2011 roku sytuacja się

odwróciła i to wzrost dochodów był ważniejszy w konsolidacji). Cięcia wydatków

Łotwa wymagała

największych

dostosowao i pomocy

zagranicznej

30

bieżących:

Spadek zatrudnienia i płac w sektorze publicznym. Obniżki płac sięgały średnio

30% płacy brutto. W latach 2009-2010 zatrudnienie zmalało o prawie 15%20,

głównie w administracji, edukacji i obronie narodowej. Koszty operacyjne

spadły z 12,1% do 9,5% PKB w koocu 2011 roku, a dalsze prognozy mówią

o spadku o kolejne 0,7% PKB.

Rysunek 11. Zmiany wydatków bieżących z podziałem na kategorie według ESA95 w

latach 2009 - 2014

Źródło: własne na podstawie AMECO, po 2011 roku prognozy KE, zużycie pośrednie oraz inne wydatki bieżące.

Wydatki na świadczenia spadły z 13,6% PKB do 11,7% PKB w trzy lata,

a prognozy mówią o kolejnym dwuprocentowym spadku w ciągu kolejnych

dwóch lat. Złożyły się na to między innymi: cięcia i ograniczenie dostępności

świadczeo dla osób lepiej zarabiających - zasiłków dla bezrobotnych (redukcja

czasu poboru z 9 miesięcy do 6 albo 4, w zależności od czasu pracy,

Dovladbekova 2012), co dało oszczędności rzędu 0,2% PKB; zamrożono

indeksację emerytur, chciano też uciąd samą wysokośd emerytur o 10% a dla

emerytów pracujących o 70%, nie zgodził się jednak na to Trybunał

20

Według LABORSTAT

31

Konstytucyjny.

Wydatki na konsumpcję rządową zmalały o ponad 3% (tabela 13), między

innymi poprzez optymalizację wydatków w administracji publicznej (0,7%

PKB), redukcję kosztów utrzymania infrastruktury (0,5% PKB), kultury i

edukacji (0,4% PKB) oraz wojska (aż o 47% do 2010 roku co dało 0,2% PKB

oszczędności)

Tabela 12. Spożycie ogólnospołeczne i indywidualne na Łotwie w latach 2009-2014

2009

Spożycie indywidualne

Spożycie ogólnospołeczne

8,80

10,76

2010

8,11

10,26

2011

7,90

9,86

2012

7,45

9,41

16,86

2013

7,26

9,26

16,52

2014

7,12

9,06

16,17

Razem19,5618,3717,76

Źródło: własne na podstawie AMECO, po roku 2012 prognozy KE

Cięcia transferów i subsydiów dla samorządów(co zmusiło samorządy do

oszczędności rzędu 2% PKB w ciągu lat 2009 – 2011) oraz dotacji dla

transportu publicznego (0,3% PKB).

Ogólnie wydatki bieżące zmalały w ciągu trwania zacieśnienia o ponad 6% PKB,

a prognozy wskazują na dalszy spadek do poziomu 29% PKB co jest ukazane na

rysunku 11. Według danych AMECO niewiele zmieniały się wydatki kapitałowe. O ile w

latach 2009 – 2010 inwestycje rządowe spadły o 13% do poziomu 3,7% PKB (nie

ruszono jednak inwestycji opartych na pieniądzach z funduszy unijnych), tak w roku

następnym wzrosły i ogólnie będą się utrzymywad na poziomie koło 4% do 2014 roku.

Natomiast transfery kapitałowe w trakcie konsolidacji nieznacznie wzrosły.

Dużo mniejszą częścią konsolidacji paostw bałtyckich okazały się wzrosty dochodów.

Dochody niepodatkowe w czasie zacieśnienia zauważalnie spadły jednie w Estonii21,

wzrosły natomiast na Litwie i Łotwie, chod prognozy mówią o stopniowym spadku tej

relacji do po 2012 roku, co ukazuje tabela 13. Na te dodatkowe dochody składały się

głównie większe dywidendy paostwowych spółek, sprzedaż praw do emisji CO2

i sprzedaż ziemi oraz innych nieruchomości.

Dużo mniejszą częścią

konsolidacji paostw

bałtyckich okazały się

wzrosty dochodów

21

Co istotne Estonia nie posiada wydzielonego podatku od dochodów kapitałowych, które są traktowane tak

samo jak dochody z pracy i odprowadzane za pomocą podatku od osób fizycznych.

32

Tabela 13. Dochody niepodatkowe w % PKB w latach 2009 - 2014

2009

1,69

6,03

1,66

3,21

1,15

2010

1,37

5,48

2,68

3,76

1,55

2011

1,43

5,34

2,28

3,47

1,55

5,97

2012

1,75

5,18

2,47

3,72

1,80

5,61

2013

1,43

4,88

2,45

3,57

1,68

5,55

2014

1,23

4,69

2,38

3,51

1,52

5,37

Estonia

Litwa

Łotwa

Dochody kapitałowe

Inne dochody niepodatkowe

Dochody kapitałowe

Inne dochody niepodatkowe

Dochody kapitałowe

Inne dochody niepodatkowe6,126,56

Źródło: własne na podstawie AMECO, po 2012 roku prognozy KE

Jeżeli chodzi o dochody podatkowe, to poziom obciążeo na Litwie, Łotwie i Estonii

należał przed kryzysem do najniższych wśród członków UE. W czasie konsolidacji

istniało więc miejsce na ewentualne podwyżki stawek podatkowych, co w niektórych

przypadkach zostało wykorzystane:

W Estonii zwiększono między innymi: akcyzę na alkohol, tytoo, paliwo

i energię elektryczną (około 0,8% PKB) stawkę podatku VAT z 18% do 20%

(0,4% PKB), zwiększono składkę na fundusz pracy z 0,9% do 3%, a następnie

4,2%, (0,5% PKB), zniesiono wynagrodzenie chorobowe, zlikwidowano

niektóre ulgi podatkowe (w tym od kredytów studenckich) oraz zmniejszono

dolną granicę od której należy płacid składki na ubezpieczenia społeczne (0,4%

PKB), jednocześnie obniżono stawkę podatku PIT z 26% do 21% (Mezo i Bagi

2012). Zawieszono na lata 2009-2010 rządową częśd wkładu do II filaru

systemu emerytalnego22, co zwiększyło dochody o 0,6% PKB. Jednak całkowite

dochody podatkowe spadły w okresie 2009 – 2011 o 3% PKB do poziomu 33%

PKB i w najbliższych dwóch latach będą się wahad wokół tej tego punktu

(rysunek 12).

Na Litwie (której dochody opierały się głównie na podatkach pośrednich i od

pracy) między innymi: dwukrotnie podwyższono stawkę podatku VAT,

najpierw do 19%, a następnie do 21% (co dało co najmniej 0,9% PKB

dochodów); zwiększono akcyzę na większośd produktów (dochody rzędu

0,75% PKB); stawkę podatku od osób prawnych o 5 punktów procentowych

(z 15% do 20% co zwiększyło dochody o 0,4% PKB, ale zostało później

cofnięte) i składki na opiekę zdrowotną, poszerzono również bazę składek

społecznych poprzez dodanie obowiązku płacenia ich przez osoby

samozatrudnione (wcześniej nie miały takiego obowiązku, dało to dochody

22

Estooski system emerytalny składa się z trzech filarów: I – paostwowy, II – kapitałowy i III – uzupełniający.

Pobierana jest składka o wysokości 20% płacy, z czego 16% idzie na I filar, 4% na drugi. Pracownicy dodatkowo

wpłacają 2%. Zawieszona składka jest stopniowo przywracana od 2011 roku. Więcej:http://estonia.eu/about-

estonia/society/pension-system-in-estonia.html

33

rządu 0,13% PKB). Tymczasowo zredukowano częśd składki zasilającą drugi

filar emerytalny (początkowo miała potem rosnąc od kolejnego roku, jednak

pozostała na niższym poziomie aż do polepszenia się warunków

gospodarczych, co zwiększyło dochody budżetu o 0,55% PKB)23. Jednocześnie

zmniejszono stawkę podatku PIT o 9 punktów procentowych do 15%

(obniżając dochody o 0,45% PKB, Mezo i Bagi 2012). Pomimo tego z powodu

ciężkich warunków gospodarczych dochody podatkowe w czasie konsolidacji

zmalały o prawie 3,5% PKB do poziomu 26,5% PKB, jednak prognozy

przewidują ich stopniowy wzrost (rysunek 12).

Na Łotwie zwiększono między innymi: stawkę podatku PIT z 23% do 26%,

poszerzono jego bazę oraz zmniejszono możliwości odliczeo od niego (razem

około 1,2% PKB); zwiększono stawkę podatku VAT z 18% do 21%,

zlikwidowano częśd ulg (1,92% PKB); zwiększono stawki składek na

ubezpieczenia społeczne (0,4% PKB);wzrosła akcyza na alkohol, tytoo i energię

(0,75% PKB) oraz podatki od nieruchomości (progresywny, 0,2% PKB), hazardu

i samochodów (0,3% PKB).Podobnie jak w Estonii i na Litwie zmniejszono

świadczenia społeczne poprzez tymczasową redukcję składki do drugiego

filaru emerytalnego (początkowo miała potem rosnąc od kolejnego roku,

jednak pozostała na niższym poziomie do 2012 roku)24. Ogólnie dochody z

podatków wzrosły w latach konsolidacji o 1% PKB do poziomu 27,7% PKB

(rysunek 12).

23

Litewski system emerytalny składa się z trzech filarów: I – paostwowy, II – kapitałowy i III – uzupełniający.

Składka na filar kapitałowy wynosiła 5,5% i została zmniejszona najpierw do3% płacy w 2009, a potem do 2% w

2010 i 1,5% w 2012 roku (IMF 2013). Więcej: http://www.pensionfundsonline.co.uk/country-

profiles/lithuania/87/

24

Podobnie jak u poprzedników, łotewski system emerytalny składa się z trzech filarów: I – paostwowy, II –

kapitałowy i III – uzupełniający. Składka na filar kapitałowy wynosiła 8% i została zmniejszona do 2% płacy.

Więcej: https://www.dnb.lv/en/private/pension/latvian-pension-system

34

Rysunek 12. Zmiany dochodów podatkowych w % PKB w latach 2009 - 2014

Źródło: własne na podstawie AMECO, po 2012 roku prognozy KE

Podobnie jak w przypadku Finlandii, konsolidacja w paostwach bałtyckich była

wsparta pakietem reform strukturalnych:

Konsolidacja w

paostwach bałtyckich

była wsparta

pakietem reform

strukturalnych

Wszystkie paostwa stopniowo będą wydłużad okres pracy poprzez zwiększenie

minimalnego wieku emerytalnego. Na Litwie uchwalono w 2011 roku wzrost

z 60 lat dla kobiet i 62,5 lat dla mężczyzn obecnie do 65 lat dla obydwu grup

od 2016 do 2026 roku. W Estonii rok wcześniej uchwalono podobne prawo

zrównując wiek dla mężczyzn i kobiet na poziomie 65 lat w 2026 roku

(obecnie 60 lat dla kobiet i 63 dla mężczyzn). Również Łotwa uchwaliła

podobnie, z tym że zwiększanie wieku emerytalnego ma trwad w latach 2016 -

202125.

25

Więcej o reformach systemów emerytalnych w paostwach bałtyckich:

http://www.ebrd.com/downloads/news/pension-system.pdf

35

W Estonii parlament przegłosował nowe prawo antykorupcyjne nakazujące

większą transparentnośd w procesie inwestycyjnym, określił dokładnie okres

wypowiedzenia umów zbiorowych co ma za zadanie zwiększyd elastycznośd

rynku pracy, umożliwił restrukturyzację długu dla zbyt zadłużonych

gospodarstw domowych z pominięciem procedury ogłoszenia bankructwa,

zainwestowano w efektywnośd sieci energetycznej przy jednoczesnym

ogłoszeniu stopniowego zmniejszania wsparcia dla inwestycji w energię

odnawialną. W 2011 roku kraj przyjął euro.

Na Litwie zwiększono transparentnośd i polepszono proces planowania

strategicznego w części paostwowych spółek (głównie w sektorze

energetycznym, pocztowym i transportowym). Jednocześnie rząd przyjął

strategię niezależności energetycznej celującą w zwiększenie efektywności

tego sektora i dywersyfikację źródeł energii (obecnie większośd surowców

energetycznych kupowana jest od Rosji). Wprowadzono regulacje

uniemożliwiające powtórzenie się boomu kredytowego sprzed kryzysu,

a także usprawniono instytucję bankructwa osób prywatnych.

Na Łotwie postawiono na reformy edukacji i systemu opieki zdrowotnej

celujące we wzrost efektywności, restrukturyzację systemu bankowego wraz

ze wzmocnieniem regulacji i gwarancji depozytów, ustanowiono prawa

ułatwiające restrukturyzację zadłużenia, rozwój systemu informacji

kredytowej, który zwiększył swe pokrycie z 3,5% do 63,8% dorosłych

obywateli. Nowe regulacje dotyczące zarządzania wymagają od spółek

zwiększenia transparentności i harmonizacji w obszarze corporate

governance26.

Kryzys i postępująca po nim konsolidacja miały duże skutki polityczne, jednakże

pomimo, że we wszystkich tych paostwach istniały w owym okresie rządy koalicyjne

i nie wszystkie kraje były w sprzyjającym momencie swoich cyklów wyborczych, udało

się przeprowadzid trudne politycznie cięcia. Estonia wybory przeprowadzała przed

kryzysem w 2007 roku a następne w 2011 roku, dzięki czemu koalicyjny rząd (złożony

z liberałów, socjaldemokratów i konserwatywnych liberałów) mógł skupid się na walce

z kryzysem. Co ważne, gdy socjaldemokraci sprzeciwiali się dużym cięciom wydatków

i proponowali w zamian wzrost podatków, zostali wyrzuceni z koalicji. W kraju nie

doszło do żadnych poważniejszych protestów społecznych powodowanych sytuacją

gospodarczą czy polityką rządu. Inaczej było na Litwie i Łotwie, gdzie na początku 2009

roku odbyły się największe protesty od czasów wywalczenia niepodległości. Na Łotwie

pomimo dwóch rekonstrukcjami rządu (do koalicji wchodziły m.in. Partia ludowa,

centroprawicowe Nowa Era i Związek Obywatelski, eurosceptyczny Związek Rolników

26

Więcej: http://www.ebrd.com/pages/research/publications/flagships/transition.shtml

36

i Zielonych, narodowo –konserwatywny Łotewski Ruch Narodowy) i wyborów w 2010

roku w których partia rządząca poniosła porażkę tracąc większośd miejsc

w parlamencie, udało się przeprowadzid niezbędne dostosowania (jednak

w sondażach z kwietnia 2012 roku aż 76% mieszkaoców krytykowało działania rządu,

a 56% uznało podjęte środki za złe i dewastujące). Na Litwie natomiast wybory odbyły

się w 2008 roku, zwyciężył w nich konserwatywny Związek Ojczysty tworząc koalicję

z liberałami który rządził przez całą kadencję. W kolejnych w 2012 roku zwyciężyli

socjaldemokraci i Partia Pracy, które zapowiadają złagodzenie działao

oszczędnościowych27.

Sytuacja gospodarcza w trakcie i po konsolidacji

W przeciwieostwie do Finlandii, w której mogło dojśd do udanej konsolidacji dzięki

deprecjacji waluty i spowodowanemu tym wzrostowi gospodarczemu, kraje bałtyckie

postawiły na dewaluację wewnętrzną i odwrócenie tej relacji – tutaj konsolidacja

i reformy podjęte i kontynuowane w niezbyt sprzyjających warunkach (jak pokazuje

tabela 15) były środkiem do osiągnięcia zwiększania efektywności, produktywności

i co za tym idzie konkurencyjności gospodarki, a przez to do powrotu na drogę

wzrostu gospodarczego. Jednocześnie dzięki pozostawieniu usztywnionej waluty Litwa

i Łotwa nie „wyleciały” z pasma ERM, a Estonia mogła już przyjąd euro, co jest o tyle

istotne, że większośd depozytów i kredytów była już tam trzymana/pobrana właśnie

w tej walucie – gwałtowna zmiana kursu mogłaby mocno osłabid sektor bankowy.

Ostatecznie dzięki działaniom konsolidacyjnym i reformom udało się dokonad zmiany

strukturalnej w bałtyckich gospodarkach, która była głównym powodem szybkiego

wyjścia z kryzysu i objęcia czołowych miejsc na liście najszybciej rozwijających się

gospodarek europejskich. Zredukowano również deficyt na rachunku obrotów

bieżących.

Paostwa bałtyckie

postawiły na

dewaluację

wewnętrzną, która

miała spowodowad

powrót bałtyckich

gospodarek na drogę

wzrostu

gospodarczego bez

wypadania z pasma

ERM

27

http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-19940043

37

Tabela 14. Sytuacja gospodarcza przed i w trakcie konsolidacji

2007

Dynamika PKB

Dynamika zatrudnienia

Stopa zatrudnienia

Bezrobocie

Średnia miesięczna płaca

Dynamika PKB

Dynamika zatrudnienia

Stopa zatrudnienia

Bezrobocie

Średnia miesięczna płaca

Dynamika PKB

Dynamika zatrudnienia

Stopa zatrudnienia

Bezrobocie

Średnia miesięczna płaca

7,5

1,40%

69,4

13,8

724

9,8

2,78%

64,9

3,8

1 902,4

9,6

3,58%

68,3

6,5

398,8

2008

Estonia

-4,2

0,29%

69,8

16,9

825

Litwa

2,9

-0,66%

64,3

5,3

2 128,7

Łotwa

-3,3

0,92%

68,6

8

462,8

-17,7

-13,16%

60,9

18,2

460,6

-0,9

-4,79%

59,3

19,8

453,7

5,5

-8,14%

60,8

16,2

bd

5,6

2,81%

63,1

14,9

bd

-14,8

-6,83%

60,1

13,6

1 983,8

1,5

-5,12%

57,8

18,0

1 937,9

5,9

2,01%

60,3

15,3

bd

3,6

1,92%

62,2

13,0

bd

-14,1

-9,20%

63,5

12,5

837

3,3

-4,18%

61,0

10

840

8,3

6,70%

65,1

9,8

882

3,2

3,07%

67,1

9

bd

2009

2010

2011

2012

Źródło: własne na podstawie AMECO, OECD, UNECE i LABORSTAT, płaca w walucie krajowej

Podjęte przez rządy paostw bałtyckich działania spowodowały reakcję gospodarki

zarówno po stronie popytowej, jak i podażowej, co daje podstawy do postawienia

tezy o wystąpieniu niekeynesowskich skutków zacieśnienia fiskalnego. W przypadku

strony popytowej, ogłoszenie decyzji o konsolidacji i jej szybkie wprowadzenie w życie

niewątpliwie spowodowało wzrost zaufania konsumentów i biznesu do działao rządu

oraz zmniejszenie niepewności co do przyszłości, a European Economic Sentiment

Indicator, będący wyprzedzającym wskaźnikiem koniunktury28 zaczął rosnąd

w połowie 2009 roku, zbiegając się z rozpoczęciem działao dostosowawczych. W ciągu

kilku następnych miesięcy zaczęły również stopniowo spadad długoterminowe stopy

procentowe, co było oznaką odzyskiwania zaufania rynków finansowych. Oba te

zjawiska ukazuje rysunek 13.

Reakcje gospodarki

dają podstawy do

postawienia tezy o

wystąpieniu

niekeynesowskich

skutków zacieśnienia

fiskalnego

28

ESI to wskaźnik złożony z pięciu sektorowych wskaźników nastrojów (w przemyśle, usługach, budownictwie,

handlu detalicznym i wśród konsumentów) o różnej wadze, będący barometrem koniunktury – wzrost ESI

oznacza zwiększenie się pewności gospodarstw domowych i biznesu w okresie teraźniejszym i pozwala

oczekiwad w niedalekiej przyszłości wzrostu konsumpcji i inwestycji.

38

Rysunek 13. Długoterminowe stopy procentowe w latach 2007 –2012 oraz European

Economic Sentiment Indicator w latach 2007 – 2013 w państwach bałtyckich

Źródło: własne na podstawie Eurostatu i ECB, dane miesięczne. Długoterminowe stopy procentowe –

w przypadku Litwy i Łotwy 10 letnie obligacje skarbowe. Estonia nie posiada zharmonizowanej referencyjnej

długoterminowej obligacji rządowej (ani żadnego podobnego instrumentu), ze względu m.in. na niewielkie zadłużenie

publiczne. Wskaźnik stóp procentowych określany jest w oparciu o stopy procentowe kredytów bankowych. Dane dla

Estonii do grudnia 2010.

Już w rok po

konsolidacji pojawia

się wzrost gospodarczy

i spadad zaczyna

bezrobocie

We wszystkich paostwach dynamika konsumpcji i inwestycji zaczyna odbijad i już

w ostatnich kwartałach 2010 roku przestaje mied ujemne wartości, natomiast

rentowności dziesięcioletnich obligacji rządowych od tego momentu zaczynają

spadad. Już w rok po konsolidacji pojawia się wzrost gospodarczy i spadad zaczyna

bezrobocie. Zatem wzrost wiarygodności i zaufania w bałtyckie gospodarki

doprowadza do szybkiego wzrostu popytu globalnego. Jednocześnie spadek

publicznych inwestycji i konsumpcji, dzięki ich niskiemu dotychczasowemu

poziomowi w Estonii, na Litwie i Łotwie, nie wpływa mocno negatywnie na wzrost,

39

podobnie jak spadek płac realnych i zatrudnienia jest szybko wyrównywany przez

pozytywne efektu konsolidacji. Również w przypadku bezpośrednich inwestycji

zagranicznych, po zauważalnym w czasie kryzysu spadku dynamiki, w 2010 roku

następuje odbicie i powrót na przedkryzysowe poziomy. Jak przedstawia tabela 15, już

w 2011 roku we wszystkich krajach bałtyckich zarówno konsumpcja jak i inwestycje

miały pozytywny wkład do wzrostu gospodarczego (a na Łotwie nawet w 2010 roku).

Tabela 15. Wkład poszczególnych zmiennych do wzrostu gospodarczego w latach

2009 - 2014

Konsumpcja

prywatna

Konsumpcja

publiczna

Zmiana

stanu

zapasów

Eksport

netto, w

tym:

Kraj

Rok

Inwestycje

Eksport

Import

Wzrost

2009

2010

Estonia

2011

2012

2013

2014

2009

2010

Litwa

2011

2012

2013

2014

2009

2010

Łotwa

2011

2012

2013

2014

-8,11

-1,28

1,83

2,17

1,56

1,82

-11,69

-3,25

4,06

2,85

1,87

2,50

-16,17

1,60

3,31

3,24

2,60

2,81

-0,37

-0,17

0,30

0,55

0,19

0,05

-0,28

-0,74

0,11

0,06

0,11

0,24

-1,43

-1,32

0,17

0,10

0,21

0,28

-11,61

-1,58

4,91

5,06

0,67

1,75

-10,02

0,33

3,00

-0,07

1,01

1,34

-12,25

-4,51

5,75

2,45

1,85

2,21

-2,15

4,12

2,14

-1,47

0,00

0,00

-5,43

5,83

-1,29

-2,38

0,34

0,00

-2,47

3,67

2,56

-1,18

0,00

0,00

9,36

2,46

0,39

-3,06

0,55

0,37

12,57

-0,64

-0,02

3,14

-0,24

-0,46

14,59

-0,39

-6,31

0,71

-0,88

-1,15

-14,67

14,90

18,57

5,33

3,82

5,15

-7,53

9,43

9,59

7,95

4,50

5,84

-6,33

5,42

6,70

3,91

2,74

3,84

24,03

-12,44

-18,19

-8,39

-3,27

-4,77

20,10

-10,07

-9,61

-4,81

-4,74

-6,30

20,92

-5,81

-13,01

-3,20

-3,61

-4,99

-14,10

3,30

8,30

3,20

3,00

4,00

-14,80

1,50

5,90

3,60

3,10

3,60

-17,70

-0,90

5,50

5,60

3,80

4,10

Źródło: własne na podstawie AMECO, po 2012 roku prognozy KE

Do przywrócenia wzrostu przyczynia się również eksport (na Estonii w latach 2010-

2011 szczególnie mocno, co jest istotne o tyle, że na eksport szło około 70% krajowej

produkcji przemysłowej, a jego wartośd przekraczała w ostatnich latach 90% PKB,

Mertsina i Reivik2013), co również związane jest z tezą o wystąpieniu

niekeynesowskich skutków po stronie podażowej. Jak już zostało wspomniane, od

wejścia do UE w krajach bałtyckich pogłębiała się luka między dynamiką wzrostu

produktywności a dynamiką szybciej rosnących kosztów pracy, co jest ukazane na

rysunku 14.

40

Rysunek 14. Luka produktywności jako różnica między dynamiką produktywności

pracy a LCI

Źródło: własne na podstawie Eurostat, dane kwartalne. LCI – z ang. Labour Costs Index, czyli całkowite koszty pracy

ponoszone przez pracodawców dzielone na przepracowane godziny, Produktywnośd – wydajnośd na godzinę pracy.

W momencie kryzysu dynamika wzrostu płac zaczyna spadad, a od początku 2010 roku

dzięki podjętym działaniom konsolidacyjnym przez następne trzy kwartały koszty

pracy malały, a następnie dostosowały się do dynamiki wzrostu produktywności.

Najmocniejsze dostosowania nastąpiły na Łotwie, gdzie jednostkowe koszty pracy były

najwyższe i gdzie w przeciągu dwóch lat wróciły do poziomu z 2005 roku, co widad na

rysunku 15. Od trochę późniejszego momentu spadad zaczęły koszty na Litwie,

w której jednak wzrost płac nie był tak gwałtowny i nastąpił głównie w sektorach

produkujących na rynek krajowy, dzięki czemu konkurencyjnośd Litwy nie spadła tak

41

drastycznie jak w pozostałych paostwach bałtyckich. Jednostkowe koszty pracy dalej

stopniowo zmniejszają, natomiast w Estonii ULC zaczęły ponownie rosnąd już na

początku 2012 roku.

Rysunek 15. Realne jednostkowe koszty pracy (ULC) w latach 2005 - 2012

Źródło: własne na podstawie Eurostat, dane kwartalne, 2005 = 100, deflator PKB

Ostatecznie, paostwa bałtyckie zaczęły stopniowo odzyskiwad konkurencyjnośd

i polepszad swoją pozycję wobec partnerów handlowych nawet pomimo sztywności

waluty wobec tych najważniejszych (bądź braku różnic kursowych w przypadku Estonii

po 2011 roku) i niemożliwości jej deprecjacji, co widad na rysunku 15

przedstawiającym REER paostw bałtyckich wobec 36 najważniejszych partnerów

handlowych. Jednakże po początkowych sukcesach sytuacja się ustabilizowała,

a w najbliższych latach paostwa bałtyckie będą musiały się zmagad z kolejnymi

problemami i reformami w celu zwiększenia konkurencyjności. W przypadku Estonii

związane jest to w dużej mierze ze spadkiem popytu zagranicznego oraz dalszym

wzrostem jednostkowych kosztów pracy (szybszym niż u najważniejszych partnerów

handlowych, czyli Finlandii, Szwecji i reszcie paostw bałtyckich) i potrzebą dalszego

zwiększania produktywności, która jest na poziomie 30% strefy euro, chod może to

byd wyrównywane spadkiem kursu euro wobec walut ważnych partnerów

handlowych (Rosji, Szwecji i USA) oraz stopniowym wzrostem popytu krajowego

(Mertsina i Reivik2013).

Pomimo rezygnacji z

deprecjacji waluty

paostwa bałtyckie

zaczęły stopniowo

odzyskiwad

konkurencyjnośd

i polepszad swoją

pozycję wobec

partnerów

handlowych

42

Rysunek 16. REER w latach 2005 - 2012

Źródło własne na podstawie danych KE, dane kwartalne, 2005 = 100

Na Łotwie przyszłe problemy mogą byd związane z wyhamowaniem dynamiki

inwestycji w trzecim kwartale 2012 roku, co może oznaczad zwiększanie się

ostrożności przedsiębiorców, dużą przeszkodą jest również stosunkowa mały poziom

oszczędności krajowych. W sytuacji malejącej dynamiki inwestycji prywatnych oraz

ograniczeniom w inwestycjach publicznych spowodowanym dążeniom do

zbilansowania budżetu istotne będzie przyciąganie inwestycji zagranicznych oraz

zwiększanie efektywności absorpcji z funduszy unijnych (Strašuna 2013). Na Litwie zaś

problemem będzie stopniowa utrata konkurencyjności i zwiększanie się presji

płacowej przez podwyższenie płacy minimalnej i spadek bezrobocia, co może zagrozid

eksportowi (dla którego rok 2012 był bardzo dobry, Mačiulis et al. 2013). We

wszystkich paostwach bałtyckich kooczą się możliwości zwiększania konkurencyjności

za pomocą obniżania płac, jednocześnie coraz więcej krajów zaczyna stopniowo

podejmowad reformy strukturalne, co może oznaczad zwiększenie się konkurencji na

rynkach światowych. Generalnie głównym celem Litwy, Łotwy i Estonii będzie

promowanie inwestycji prywatnych lub przyciągnięcie BIZ w sektorach najbardziej

efektywnych by stopniowo redukowad lukę produktywności w stosunku do paostw

bardziej rozwiniętych. Kolejną kwestią są wysokie w porównaniu do innych członków

UE szacunki dotyczące szarej strefy, która niezmiennie od akcesji do Unii Europejskiej

w paostwach bałtyckich wynosiła około jednaj trzeciej PKB (chod w ostatnich latach

relacja ta spadała, Schneider 201329). Poza tym Litwa i Łotwa będą nadal starad się

w najbliższym czasie o przyjęcie euro.

29

Poza rokiem 2009 i 2010, w których relacja ta ponownie rosła.

43

Tabela 16. Wypełnianie kryteriów konwergencji przez Litwę i Łotwę

Kryterium

Deficyt

Dług

Inflacja

Długookresowe stopy procentowe

ERM II

Wartośd referencyjna

-3% PKB

60% PKB

2,50%

4,80%

2 lata

Łotwa

-1,49

41,92

1,60

4,00

od maja 2005

Litwa

-3,10

41,15

2,80

4,53

od czerwca 2004

01.01.2015

Planowana data przyjęcia Euro01.01.2014

Źródło: własne na podstawie AMECO, Eurostat i KE, stan na 31.03.2013

Podsumowując należy

powiedzied, że

gospodarki paostw

bałtyckich pozytywnie

zareagowały na

zacieśnienie fiskalne

Podsumowując należy powiedzied, że gospodarki paostw bałtyckich pozytywnie

zareagowały na zacieśnienie fiskalne. Spadki kosztów pracy i płac realnych wzmocniły

odrodzenie gospodarki zwiększając jej konkurencyjnośd i atrakcyjnośd dla inwestycji

zagranicznych, a dzięki elastyczności gospodarek oraz polityce cięcia zatrudnienia

publicznego i zmniejszania opodatkowania dochodów z pracy udało się dokonad

szybkiej realokacji zasobów do bardziej produktywnych sektorów. Stopniowe

zwiększanie konkurencyjności spowodowało wzrost wolumenu (kraje bałtyckie są na

pierwszym miejscu w UE pod względem wzrostu eksportu w latach 2009 -2012)

i dochodów z eksportu, czyli kluczowej dla paostw bałtyckich zmiennej, natomiast

obniżenie presji płacowej pozwoliło na trzymanie niskich stóp procentowych bez

większego ryzyka wzrostu inflacji (która jednak wzrosła w okresie 2010-2011, co było

jednak spowodowane czynnikami zewnętrznymi i wzrostem podatków pośrednich, po

tym okresie inflacja w krajach bałtyckich utrzymuje się poniżej kryterium

konwergencji). Jednocześnie zdecydowane działania rządu spowodowały efekt

behawioralny i szybkie odbicie konsumpcji i inwestycji krajowych i zagranicznych,

a także spadek długookresowych stóp procentowych. Podjęte działania

najprawdopodobniej spowodowały wystąpienie efektów niekeynesowskich, które

wyparły standardowe negatywne efekty zacieśnienia fiskalnego dla gospodarki.

Ostatecznie dzięki temu już po siedmiu kwartałach spadku, opierający się na eksporcie

dóbr wzrost gospodarczy zaczął rosnąd i w ciągu lat 2010 – 2012 wyniósł średnio dla

wszystkich 4% (a według prognoz KE wzrośnie o 3,6% w ciągu dwóch kolejnych

lat).Jednakże zastosowanie dewaluacji wewnętrznej będzie miało tylko tymczasowe

i odwracalne skutki jeżeli paostwa bałtyckie nie zwiększą tempa wzrostu

produktywności i nie poprawią alokacji na rynku pracy, a także w przypadku Litwy

i Łotwy nie będą dalej bilansowad finansów publicznych i redukowad długu.

3.

Wnioski

Z obydwu przykładów konsolidacji można wyciągnąd wiele wniosków i lekcji, jakie brad

pod uwagę powinny inne paostwa, w tym Polska. Konsolidacja fiskalna może pomóc

zarówno w długotrwałej, stopniowej zmianie struktury całej gospodarki tak jak

w przypadku Finlandii, jak i w krótkim okresie w celu przezwyciężenia kryzysu, tak jak

to miało miejsce w paostwach bałtyckich. Wszystko zależy od sytuacji w jakiej się

znajduje i celu do jakiego dąży dane paostwo. Obydwa przykłady miały kilka cech

44

Konsolidacja fiskalna

może pomóc zarówno

w długotrwałej,

stopniowej zmianie

struktury całej

gospodarki tak jak

w przypadku Finlandii,

jak i w krótkim okresie

w celu

przezwyciężenia

kryzysu, tak jak to

miało miejsce w

paostwach bałtyckich

wspólnych, mianowicie zarówno fioska, jak i bałtycka konsolidacja opierała na redukcji

wydatków, w głównej mierze bieżących, a skala zacieśnienia była duża i pozwoliła po

kilku latach na odzyskanie stabilności fiskalnej i spadek zadłużenia. W obydwu

przypadkach przeprowadzono reformy strukturalne skutkujące zwiększeniem się

konkurencyjności kosztowej przedsiębiorstw i powodujące wzrost inwestycji

prywatnych i zagranicznych. Różniły się warunki w jakich zostały podjęte.

W przypadku Finlandii główne wysiłki konsolidacyjne przypadły na lata w których

gospodarka zaczęła się już odradzad, a mocna deprecjacja waluty umożliwiła wzrost

eksportu i złagodzenie skutków zacieśnienia, co ułatwiło zadanie powołanemu w 1995

roku rządowi. W przypadku paostw bałtyckich o uwolnieniu sztywnych walut i ich

deprecjacji nie było mowy i to samo zacieśnienie miało byd siłą sprawczą wzrostu

eksportu i PKB. Decyzje o konsolidacji zostały podjęte jeszcze podczas trwania

największego w historii tych paostw kryzysu, co politycznie ułatwiło przeprowadzenie

niezbędnych reform i-przekonało co do ich niezbędności zarówno polityków, jak

i wielu wyborców. Samo szybkie ogłoszenie zacieśnienia wspartego szerokimi planami

reform strukturalnych spowodowało wzrost zaufania do rządzących zarówno pośród

konsumentów, jak i biznesu oraz rynków finansowych, co okazało się jednym

z głównych czynników powodzenia konsolidacji. Chod ostatecznie małe i otwarte

gospodarki Finlandii oraz paostw bałtyckich różnią się od Polski, można dla niej

wysnud kilka wniosków i porównad z zacieśnieniem przeprowadzanym przez polski

rząd:

Zmniejszanie wydatków na administracje i inne elementy konsumpcji

publicznej powinno iśd w parze z zwiększaniem ich efektywności,

zwłaszcza w przypadku edukacji, która jak pokazuje przykład Finlandii

może byd kluczowa w zwiększaniu możliwości realokacji czynnika

pracy z sektorów mniej do sektorów bardziej produktywnych.

W przeciwieostwie do Finlandii i krajów bałtyckich Polska nie

wykorzystuje możliwości zmniejszenia zatrudnienia w sektorze

publicznym, a podwyższanie płacy minimalnej może skutkowad

z jednej strony zwiększaniem presji płacowej, a z drugiej

wypychaniem najmniej wykwalifikowanych pracowników na

bezrobocie, co może skutkowad zwiększeniem się obciążeo

socjalnych.

Dlatego pozytywnie należy podjeśd do decyzji rządu zwieszającej

i zrównującej wiek emerytalny dla kobiet i mężczyzn, gdyż z jednej

strony pozwali na oszczędności fiskalne, z drugiej pozytywnie wpłynie

zatrudnienie. Należałoby jeszcze przyjrzed się fioskim doświadczeniom

w zwiększaniu odsetka osób aktywnych zawodowo w wieku

przedemerytalnym.

Negatywnie z kolei ocenid trzeba zmniejszenie w 2011 roku poziomu

składki do II filaru (z 7,3% do 2,3%) oraz ostatnie zmiany w systemie

45

emerytalnym30 marginalizujące OFE, które (jeśli wejdą w życie)

z jednej strony jako one off chwilowo polepszą saldo budżetu

paostwa, z drugiej strony spowodują spadek zaufania rynków

finansowych i obywateli do paostwa (co może utrudnid konsolidację

w krótkim okresie) oraz mogą w przyszłości negatywnie odbid się na

wzroście gospodarczym poprzez zmniejszenie stopy oszczędności

i inwestycji prywatnych.

Zmarnowano najlepsze pod względem politycznym czasy na podjęcie

dużych dostosowao – zarówno atak kryzysu, który mógł się stad

pretekstem do reform, jak i boom lat poprzednich, w czasie których

reformy strukturalne byłby mniej odczuwalne przez społeczeostwo.

Jednocześnie do przeprowadzenia udanego zacieśnienia fiskalnego

potrzebna jest silna wola elit politycznych, niezmieniających

podstawowych założeo planu pod presją wyborców.

/Recenzent: Aleksander Łaszek

30

Ustawa zakłada między innymi przeniesienie 51,5% aktywów OFE do ZUS i następnie umorzenie skarbowych

papierów wartościowych, stopniowe przenoszenie środków z OFE na subkonto w ZUS (tak zwany „suwak

bezpieczeostwa”) na 10 lat przed osiągnięciem wieku emerytalnego, ustalenie poziomu składki do OFE na

poziomie 2,92% i ustanowienie możliwości wyboru między OFE a ZUS oraz zakazanie OFE inwestowania w SPW

i obligacje gwarantowane przez Skarb Paostwa.

46

Bibliografia

Ahrend R., Catte P., Price R. (2006), "Interactions between Monetary and fiscal

policy: how monetary conditions affect fiscal consolidations", OECD Economics

Department Working Papersnr 521.

Alesina A., Ardagna S. (2009) "Large changes in fiscal policy: taxes vs. spending",

NBER Working Paper 15438.

Alesina A., Perotti R, (1997), “Fiscal Adjustments in OECD Countries: Composition

andMacroeconomic Effects” IMF Staff Papers 44: 297-329,

Alesina A., Perotti R. (1995), “Fiscal Expansions and Adjustments in OECD

Economies,”Economic Policy, October 1995 n. 21: 207-48.

Barrios S., Langedijk S., Pench L. (2010), “EU fiscal consolidation after the

financial crisis. Lessons from past experiences”, European Commission Economic

Papers 418

Devries P., Guajardo J., Leigh D., Pescatori A. (2011), “A New Action-based

Dataset of Fiscal Consolidation”, IMF Working Paper WP/11/128

Dovladbekova I. (2012), “Austerity Policy in Latvia and Its Consequences”,

Friedrich-Ebert-Stiftung International Policy Analisis

European Commission (2007), “Public finances in EMU — 2007”, European

Economy No 3/2007

European Federation of Public Service Unions (2010), “The wrong target – how

governments are making public sector workers pay for the crisis”, Labour

Research Department

Guichard, S., Kennedy M., Wurzel E., André C. (2007), “What Promotes Fiscal

Consolidation: OECD Country Experiences”, OECD Economics Department

Working Paper, No. 553.

Honkapohja S., Koskela E., (2001), “The Economic Crisis of the 1990s in Finland”,

w: “1990s the economic crisis in Finland. The Research Programme of the

Academy of Finland: Down from the heavens, up from the ashes. The Finnish

economic crisis of the 1990s in the light of economic and social research”, red.

Kalela J., VATT Publications 27:6

IMF (2010), “Strategies for Fiscal Consolidation in the Post-Crisis World”, Fiscal

Affairs Department

IMF (2013), “Republic of Lithuania: Selected Issues”, IMF Country Report No.

13/82

Joumard, I., W. Suyker (2002), “Options for Reforming the Finnish Tax System”,

OECD Economics Department Working Papers, No. 319, OECD Publishing.

Mačiulis N., Đečkutë V., Galdikienë L. (2013), “The Lithuanian Economy”,

Swedbank’s Economic Research Department, Swedbank AB

McDermott J., Wescott R. (1996), “An Empirical Analysis of Fiscal Adjustments”,

IMF Staff Papers, Vol. 43,No. 4,

Medaiskytë R., Klyvienë V. (2012), „ The Effectiveness of Internal Devaluation in

Lithuania and Latvia”, Ekonomika 2012 Vol. 91(1)

Mertsina T., Reivik T. (2013), “The Estonian Economy”, Swedbank’s Economic

Research Department, Swedbank AB

Mezo J., Bagi A. (2012), “Crisis management in the Baltic States” MPRA Paper No.

40366

Michalska K. (2012), “Jak zwiększyd aktywnośd zawodową osób w wieku

przedemerytalnym? Przykład Finlandii”, Analiza FOR 16/2012

Molnar, M. (2012), “Fiscal Consolidation: Part 5. What Factors Determine the

Success of Consolidation Efforts?”, OECD Economics Department Working

Papers, No. 936, OECD Publishing

OECD Economic Surveys: Finland 1993

OECD Economic Surveys: Finland 1998

Räisänen H, Latalo J., Krüger Henriksen K, Israelsson T., Klinger S. (2012), “Labour

Market Reforms and Performance in Denmark, Germany, Sweden and Finland”,

Publications of the Ministry of Employment and the Economy, Employment and

entrepreneurship 19/2012

Rzooca A., Ciżkowicz P., (2005) "Non-Keynesian effects of fiscal contraction in

new member states", Working Paper Series 519, European Central Bank

Rzooca A., Ciżkowicz P., Borys P., (2011), “Panel data evidence on non-Keynesian

effects of fiscal policy in the EU New Member States”, MPRA Paper No. 32696

Saari J., (2001), “Bridging the Gap: Financing of Social Policy in Finland, 1990 -

1998”, w:“1990s the economic crisis in Finland. The Research Programme of the

48

Academy of Finland: Down from the heavens, up from the ashes. The Finnish

economic crisis of the 1990s in the light of economic and social research”, red.

Kalela J., VATT Publications 27:6

Schneider F. (2013), “Size and Development of the Shadow Economy of 31

European and 5 other OECD Countries from 2003 to 2013: A Further Decline”,

dostępnena

http://www.econ.jku.at/members/Schneider/files/publications/2013/ShadEcEur

ope31_Jan2013.pdf

Sikk, I. (2012),“Fiscal consolidation in Estonia”, GREAT Insights, Volume 1, Issue 3.

May 2012

Strašuna L. (2013), “The Latvian Economy”, Swedbank’s Economic Research

Department, Swedbank AB

Szczepaoska O., Sotomska-Krzysztofik P. (2007), „Kryzysy finansowe w krajach

skandynawskich”, Materiały I Studia NBP, Zeszyt nr 216

Tsibouris, G., Horton M., Flanagan M., Maliszewski W. (2006), “Experience with

largefiscal adjustments”, IMF Occasional Paper 246

Von Hagen, J. Strauch R. (2001), "Fiscal Consolidations: Quality, Economic

Conditions, and Success" Public Choice 109(3-4): 327-46.

49

Forum Obywatelskiego Rozwoju

FOR zostało założone w 2007 roku przez prof. Leszka Balcerowicza, aby skutecznie

chronid wolnośd oraz promowad prawdę i zdrowy rozsądek w dyskursie publicznym.

Naszym celem jest zmiana świadomości Polaków oraz obowiązującego

i planowanego prawa w kierunku wolnościowym.

FOR realizuje swoje cele poprzez organizację debat oraz publikację raportów i analiz

podejmujących ważne tematy społeczno-gospodarcze, a w szczególności: stan

finansów publicznych, sytuację na rynku pracy, wolnośd gospodarczą, wymiar

sprawiedliwości i tworzenie prawa. Z inicjatywy FOR w centrum Warszawy

i w internecie został uruchomiony licznik długu publicznego, który zwraca uwagę

na problem rosnącego zadłużenia paostwa. Działania FOR to także projekty

z zakresu edukacji ekonomicznej oraz udział w kampaniach na rzecz zwiększania

frekwencji wyborczej.

Wspieraj nas!

Pomóż nam chronid wolnośd oraz promowad prawdę i zdrowy rozsądek

w dyskursie publicznym.

Zdrowy rozsądek oraz wolnościowy punkt widzenia nie obronią się same.

Potrzebują zaplanowanego, wytężonego i skutecznego wysiłku oraz Twojego

wsparcia.

Jeśli jest Ci bliski porządek społeczny szanujący wolnośd i obawiasz się

nierozsądnych decyzji polityków udających na Twój koszt Świętych Mikołajów,

poprzyj nasze działania swoim darem pieniężnym. Twój dar umożliwia nam

działalnośd oraz potwierdza słusznośd i skutecznośd naszego wysiłku.

Każda darowizna jest dla nas ważna. Potrzebujemy zwłaszcza regularnego wsparcia.

Zachęcamy do dokonywania nawet niewielkich, lecz regularnych wpłat.

Już dziś pomóż nam chronid wolnośd - obdarz nas swoim wsparciem i zaufaniem.

Wyślij przelew na konto FOR (w PLN): 68 1090 1883 0000 0001 0689 0629

Fundacja Forum Obywatelskiego Rozwoju - FOR

Al. J. Ch. Szucha 2/4 lok. 20

00-582 Warszawa

Kontakt

tel. +48 22 628 85 11, +48 691 232 994

e-mail: info@for.org.pl

www.for.org.pl

Kontakt do autora analizy

Mariusz Michalski

e-mail: mariusz.michalski88@gmail.com

Dołącz do nas: facebook.com/FundacjaFOR

50