ANALIZA FOR

NR 19/2013

17 grudnia 2013

Prywatyzacja - czyli jak ograniczając

nepotyzm przyspieszyć wzrost

gospodarczy?

Lech Kalina

Monika Lewandowska – Kalina

Prywatyzacja - czyli jak ograniczając nepotyzm przyspieszy

wzrost gospodarczy?

Synteza

Gdy tylko media ujawniają kolejny przykład nieprawidłowości

w obsadzaniu stanowisk w spółkach Skarbu Paostwa, główny punkt

dyskusji publicznej skupiony jest na wezwaniu rządu, aby zaczął

systemowo „walczyd” z problemem nepotyzmu. Najczęściej podnosi

się, że rząd musi ustanowid standardy lub specjalne procedury, aby

zmniejszyd skalę problemu w przyszłości. Propozycje te nie są

skutecznym sposobem walki z tym zjawiskiem. Dopóki

politycy będą mieli możliwośd wpływania na obsadzanie stanowisk

w przedsiębiorstwach, zawsze będzie istnied pokusa nadużycia

władzy, a za tym zjawisko nepotyzmu.

Najlepszym sposobem na wyeliminowanie nepotyzmu jest

zmniejszenie puli stanowisk, na które obsadzanie wpływ mają

politycy. Zmniejszenie puli stanowisk osiągnąd można tylko poprzez

prywatyzację.

Co najważniejsze, prywatyzacja jest tą reformą, która nie tylko

skutecznie wyeliminuje klientelizm w spółkach upolitycznionych, ale

przyspieszy wzrost gospodarczy Polski, poprzez zwiększenie

efektywności przedsiębiorstw oddanych w ręce prywatnych

właścicieli. Żadna inna propozycja „walki z nepotyzmem”, nie

charakteryzuje się korzyścią w postaci przyspieszenie rozwoju Polski.

Potencjalne standardy, procedury, komitety mianujące zwiększą tylko

biurokratyzacją i kontrolę na spółkami Skarbu Paostwa, dodatkowo

ograniczając działania sprawnych menadżerów tychże spółek.

Największym mitem skutecznie rozpowszechnionym przez

polityków jest teza, że w Polsce nie ma już wiele do prywatyzacji.

W analizie pokazujemy, że spółki pod kontrolą Skarbu Paostwa

posiadają aż 28% aktywów trwałych całości aktywów polskiego

sektora przedsiębiorstw. Aktywa te są wykorzystywane w procesie

produkcji mniej efektywnie, niż robią to przedsiębiorstwa prywatne.

Zaawansowana prywatyzacja zwiększy efektywnośd, z jakim

w polskiej gospodarce wykorzystywany jest majątek produkcyjny,

a zatem doprowadzi do przyśpieszenia rozwoju gospodarczego Polski.

Prywatyzacja jest też alternatywą dla „demontażu” OFE. Argument,

który głoszą przedstawiciele rządu, polegający na twierdzeniu, że

albo przeniesiemy środki z OFE do ZUS albo dług publiczny będzie rósł

jest fałszywym dylematem. Dzięki prywatyzacji można zmniejszyd

dług publiczny oraz zaniechad „demontażu” systemu otwartych

Funduszy Emerytalnych

Ostatnie wydarzenia związane z wyborami na szefa regionalnych władz Platformy

Obywatelskiej na Dolnym Śląsku, nazwane przez media „aferą taśmową”, pokazują

jak ważne jest, stworzenie warunków, w których uprawianie nepotyzmu stałoby się

nieopłacalne. Tymczasem politykom z trudem przychodzi zaakceptowanie

najprostszego i najbardziej skutecznego rozwiązania tego problemu – prywatyzacji.

Rozwiązania, które nie tylko wyeliminowałoby bodźce do praktykowania nepotyzmu,

ale również znacząco przyspieszyło wzrost gospodarczy, pomagając w rozwiązaniu

wielu problemów naszego kraju.

Nepotyzm - decyzje o obsadzie stanowisk, podejmowane na podstawie innych niż

merytokratycznych kryteriów, uderzające w rdzeo liberalnej zasady równości szans,

może mied różne oblicza i cele. Nepotyzm rodzinno – towarzyski, w którym

kompetencje zastępowane są przez więzy krwi lub bliską relację towarzyską, zwykle

ma na celu zaspokajanie uczud lub doraźne korzyści materialne. Nepotyzm partyjny,

polegający z kolei na zastąpieniu kompetencji kryterium przynależności do jednaj

partii politycznej, służyd może budowie wpływów partii lub w partii. W wielu

przypadkach zaobserwowano zjawisko traktowania przez polityków przedsiębiorstw

i spółek paostwowych jak „łupu wojennego” partii rządzącej, a stanowisk

w zarządach i radach nadzorczych spółek należących do paostwa, jako słusznie

należących się partii rządzącej do rozdysponowania między swoich zwolenników. Na

tym tle właśnie powstaje szkodliwe zjawisko politycznego klientelizmu.

Oba przypadki nepotyzmu łączy jedno - uprawianie nepotyzmu jest opłacalne. Osoba

podejmująca decyzję o obsadzie stanowiska zyskuje więcej, niż gdyby kierowała się

kryterium kompetencji - nie ona ponosi bowiem negatywne konsekwencje swoich

decyzji.

Decydenci w firmach prywatnych, zwłaszcza działających w warunkach silnej

konkurencji, mają świadomośd, że uprawianie nepotyzmu może uszczuplid ich zysk,

lub nawet narazid firmę na bankructwo. Strata jest tu realna.

Istnienie paostwowego nadzoru nad „własnymi” przedsiębiorstwami tworzy

tymczasem system bodźców, w którym uprawianie nepotyzmu jest dla decydentów

realną alternatywą. W porównaniu do decydentów w firmach prywatnych, nie są oni

aż tak wrażliwi na ich zysk, za to są wrażliwi na korzyści personalne czy polityczne.

Nie służy to samym przedsiębiorstwom. Przedsiębiorstwa upolitycznione mają

zdecydowanie wyższą rotację kadrową niż przedsiębiorstwa prywatne. Wedle

badania przeprowadzonego przez P. Urbanka1 w latach 2004-2009 odsetek spółek,

w których doszło do zmiany prezesa wyniósł 56,7 % w przypadku spółek, w których

dominującym udziałowcem był inwestor krajowy, 38,2% w których udziałowcem był

inwestor zagraniczny i aż 84,6% w którym głównym udziałowcem był Skarb Paostwa.

Średni staż Prezesa spółek paostwowych wyniósł 1,93 roku, przy odpowiednio 6,46

roku w spółkach, gdy udziałowcem większościowym były inwestor zagraniczny i 4,3

roku, gdy udziałowcem był inwestor krajowy.

Najwyższa Izba Kontroli w raporcie z grudnia 2009 roku2, zwróciła uwagę, że

paostwo źle nadzoruje spółki, których jest właścicielem, stale wymieniając członków

rad nadzorczych oraz doprowadzając do częstych zmian w zarządach spółek.

W latach 2004–2008 65% postępowao kwalifikacyjnych na członków rad

nadzorczych spółek z udziałem Skarbu Paostwa przeprowadzono bez żadnego

związku z upływem kadencji poprzedników a jedynie na podstawie decyzji

Ministerstwa Skarbu Paostwa. Niewiele różniła się też kwestia zmian w zarządach.

W samym 2008 roku, tj. w pierwszym roku rządów koalicji PO-PSL, dokonano takich

zmian w prawie połowie spółek z większościowym udziałem Skarbu Paostwa, z czego

46% nie było związanych z upływem kadencji, tylko z odwołaniem lub doraźnym

rozszerzeniem składu zarządu. Zmian tych dokonywano w większości bez podania

jakiegokolwiek uzasadnienia.

Ograniczenie nepotyzmu wymaga więc, by skooczyła się kontrola polityków nad

przedsiębiorstwami, a sektor publiczny w gospodarce został ograniczony do

niezbędnego minimum. Rozwiązanie nasuwa się tu samo: prywatyzacja - jedyna

w

pełni

skuteczna

metoda

przecięcia

zależności

miedzy

paostwem

a przedsiębiorstwem.

1

Piotr Urbanek „Rotacje zarządów polskich spółek publicznych w warunkach kryzysu gospodarczego”

Gospodarka Narodowa 1-2/2010

2

Najwyższa Izba Kontroli „Informacja o wynikach kontroli sprawowania nadzoru właścicielskiego w spółkach z

większościowym udziałem Skarbu Paostwa” Warszawa, grudzieo 2009 r

Tymczasem rząd PO – PSL mocno przywiązany jest do zachowania przez polityków

bezpośredniej władzy nad firmami i wykonując ruchy pozorne stara się ukryd

rzeczywistą skalę zaangażowania polityki w gospodarkę. Na szeroką skalę stosowana

jest pseudoprywatyzacja, czyli pozyskanie kapitału bez przekazania kontroli nad

spółką lub sprzedaż spółki lub jej udziałów gwarantujących przekazanie kontroli, ale

nie podmiotowi prywatnemu, tylko zależnemu od Skarbu Paostwa. Politycy mogą

wówczas ogłosid prywatyzacyjny sukces, chwaląc się wpływami do budżetu paostwa

równocześnie po cichu zachowując kontrolę nad firmami, a społeczeostwu coraz

trudniej jest zorientowad się w rzeczywistych stosunkach własnościowych.

Dlatego, pozostawiając na boku niuanse poszczególnych transakcji, należy przyjrzed

się wskaźnikom corocznie publikowanym przez GUS. Pokazują one, bowiem, że

niezależnie od deklaracji polityków, od lat proces prywatyzacji - rozumiany, jako

oddawanie przez paostwo kontroli nad gospodarczymi zasobami - jest fikcją.

Statystyki GUS łatwo pozwalają odpowiedzied na pytanie ile majątku produkcyjnego

znajduje się pod kontrolą Skarbu Paostwa. Sektor publiczny wedle definicji GUS to

ogół podmiotów gospodarki narodowej grupujących własnośd paostwową (Skarbu

Paostwa i paostwowych osób prawnych), własnośd jednostek samorządu

terytorialnego oraz "własnośd mieszaną" z przewagą kapitału (mienia) podmiotów

sektora publicznego. W przypadku równego udziału kapitału publicznego (50%

stanowi łączny udział własności: Skarbu Paostwa, paostwowych osób prawnych,

jednostek samorządu terytorialnego) i prywatnego (50% stanowi łączny udział

własności: krajowych osób fizycznych, pozostałych krajowych jednostek prywatnych,

osób zagranicznych) podmiot gospodarki narodowej zaliczany jest do sektora

prywatnego. Z tego też powodu wartośd majątku pozostającego pod kontrolą

paostwa jest w tej estymacji nieco zaniżona. Podmioty, w których paostwo ma udział

mniejszościowy, ale de facto zapewniający kontrolę zaliczane są do sektora

prywatnego.

W 2012 roku było to majątek warty 372.8mld zł, ponad 1/4 (28%) aktywów

należących do firm zatrudniających powyżej 10 pracowników (!). Co więcej udział

aktywów trwałych kontrolowanych przez paostwo pozostawał niemalże niezmienny

w latach 2005-2010 i dopiero w roku 2011 nieznacznie spadł.

Wykres 1. Aktywa trwałe przedsiębiorstw zatrudniających powyżej 10 pracowników

Źródło: obliczenia własne na podstawie danych GUS

Majątek

pozostający

pod

kontrolą

Skarbu

Paostwa

jest

znacznie

gorzej

wykorzystywany niż w firmach prywatnych. Przeprowadzona analiza pokazała, że

przedsiębiorstwa sektora publicznego są dwukrotnie mniej efektywne niż te z sektora

prywatnego.

Ich

produktywnośd

kapitału

(wartośd

dodana

na

jednostkę

kapitału)wyniosła zaledwie 47% produktywności przedsiębiorstw sektora prywatnego,

a kraocowy produkt kapitału (MPK)- czyli przyrost produktu wynikający, ceteris

paribus, ze zużycia dodatkowej jednostki kapitału - jedynie 48%(MPK) w porównaniu

z sektorem prywatnym.

Wykres 2. Produktywność kapitału w sektorze przedsiębiorstw publicznych i prywatnych, 2012 rok

Źródło: obliczenia własne na podstawie danych GUS

Powyższe dane obrazują produktywnośd kapitału na poziomie zagregowanym tj. gdy

postawi się pytane jaka wartośd dodana generowana jest przez przedsiębiorstwa

sektora

publicznego

z

ich

całej

masy

majątku

produkcyjnego

względem

przedsiębiorstw sektora publicznego.

Wyniki te są zgodne z bardzo liczną literatura naukową pokazującą, że

przedsiębiorstwa

kontrolowane

przez

paostwo

są

mniej

efektywne

niż

przedsiębiorstwa prywatne.

Villalonga (2000) zanalizował 153 badania przeprowadzone w różnych krajach

i opublikowane pomiędzy 1965 a 1997 rokiem. Z całej próby, 104 badania

potwierdzały, że firmy prywatne są bardziej efektywne niż paostwowe. Jedna

z najczęściej cytowanych prac na ten temat, autorstwa Megginson i Netter (2001),

także podsumowuje liczny zbiór prac na temat różnic pomiędzy przedsiębiorstwami

paostwowymi a prywatnymi, również dochodząc do konkluzji, że „przeprowadzone

przez kilkadziesiąt lat badania potwierdzają, że firmy prywatne są bardziej efektywne

niż paostwowe”. Megginson iNetter (2001) przywołują również w pracy przykład

badania analizującego koszty i efektywnośd ekspedycji na Arktykę w latach 1819 -1909

finansowanego czy to poprzez programy rządowe czy prywatne. Analiza ekspedycji na

Arktykę również potwierdziła mniejsze koszty i większą efektywnośd wypraw

finansowych ze środków prywatnych. Niedawne badanie Savickait oraz Rimkus (2011)

dla krajów Unii Europejskiej również potwierdziło nasze wyniki – firmy prywatne są

bardziej efektywne niż te kontrolowane przez polityków.

Obraz wygląda nieco inaczej, gdy spojrzy się na poziom produktywności kapitału

w ujęciu sektorowym (patrz wykres 3).

Wykres 3. Produktywnośd kapitału wedle sektorów

Źródło: obliczenia własne na podstawie danych GUS

Na dwanaście sektorów gospodarki, w przypadku ośmiu, przedsiębiorstwa sektora

prywatnego osiągają średnio lepsze wyniki wykorzystania kapitału niż sektor

publiczny. W przypadku czterech sytuacja jest inna. Przedsiębiorstwa pod kontrolą

Skarbu Paostwa mają wyższą produktywnośd kapitału niż prywatne. Należy zaznaczyd

jednak, że jest tak przede wszystkim w sektorze przetwórstwa przemysłowego, gdzie

Skarb Paostwa posiada takie firmy jak Krajowa Spółka Cukrowa S.A czy Polska

Wytwórnia Papierów Wartościowych. Są to dziedziny o wysokiej rentowności,

najczęściej z faktu nadania przez paostwo, wyłączności na pełnienie pewnych usług.

By wyjaśnid te różnice wymagana byłaby pogłębiona analiza, uwzględniająca przede

wszystkim takie czynniki jak:

1) Różnice w sile monopolistycznej wynikającej z uprzywilejowanej pozycji

przedsiębiorstw sektora publicznego. Bardzo często paostwo „chroni”

przedsiębiorstwa upolitycznione czy to poprzez subsydia, gwarantowanie

wyłączności pewnych usług dla gospodarki (np. monopol Poczty Polskiej

w zakresie dostarczania przesyłek urzędowych i emerytur) czy też

uprzywilejowaną pozycje w staraniach o zamówienia publiczne

2) To wynikające z różnych zakłóceo rynku, uprzywilejowanie pozycji

przedsiębiorstw

sektora

publicznego

przekłada

się

na

wzrost

siły

monopolistycznej, a ta zaś powoduje większe przychody, co przekłada się na

lepsze wskaźniki produktywności3

Interesujące

jest

także

spojrzenie,

na

strukturę

nakładów

inwestycyjnych

w przedsiębiorstwach obu sektorów na poziomie zagregowanym. Podczas gdy firmy

prywatne większośd nakładów ponosiły na finansowanie kupna maszyn i urządzeo

technicznych,

firmy

z

sektora

publicznego

więcej

niż

połowę

wydatków

inwestycyjnych przeznaczały na budynki i lokale.

Tabela 1. Nakłady w roku 2012 na środki trwałe podmiotów gospodarczych o liczbie pracujących powyżej 49 osób

Budynki i budowle

Sektor publiczny

Sektor prywatny

61%

32%

maszyny, urządzenia

techniczne i narzędzia

28%

56%

Środki transportu

11%

12%

Źródło: obliczenia własne na podstawie danych GUS

Tabela 2. Nakłady w roku 2012 na środki trwałe podmiotów gospodarczych o liczbie pracujących 10-49 osób

Budynki I budowle

Sektorpubliczny

Sektorprywatny

85%

52%

maszyny, urządzenia

techniczne i narzędzia

12%

35%

Środki transportu

3%

13%

Źródło: obliczenia własne na podstawie danych GUS

Prywatyzacja nie tylko pozbawiłaby polityków kontroli nad przedsiębiorstwami, lecz

również poprawiła efektywnośd, z jaką wykorzystywany jest majątek produkcyjny,

przyczyniając się do przyspieszenia wzrostu gospodarczego.

3

Jednym z największych problemów w estymacji różnic w produktywności pomiędzy firmami czy też branżami

w ekonometrii, jest odróżnienie pomiędzy poziomem renty monopolistycznej, a poziomem produktywności.

Zysk wynikający z siły monopolistycznej staje się zyskiem z kapitału, pomimo że w warunkach rynku doskonałej

konkurencji nie istniałby, co przekładałoby się na gorsze wyniki finansowe, a tym samym wyniki

produktywności

Proste obliczenia pokazują, że korzyści z prywatyzacji - najbardziej niedocenianej

i lekceważonej przez polityków reformy - byłyby ogromne. Gdyby połowa aktywów

będących pod kontrolą Skarbu Paostwa została sprywatyzowana, dzięki samej

poprawie efektywności, PKB Polski zwiększyłby się od 2,6% do 5,3% (patrz załącznik

1).

Tabela 3. Korzyści z prywatyzacji

Prywatyzacja

Efektywnośd wykorzystania kapitału po

prywatyzacji

Całości aktywów

przedsiębiorstw

sektora publicznego

5.3%

Połowy aktywów

przedsiębiorstw

sektora publicznego

2.6%

Korzyści z prywatyzacji

(jako % PKB z 2012 roku)

Źródło: obliczenia własne na podstawie danych GUS

Dla zilustrowania strat, jakie ponosi Polska gospodarka w związku z brakiem

prywatyzacji należy rozważyd następujące przykłady:

Gdyby założyd, że w 2005 roku rząd PiS-LPR–Samoobrona wykonał ambitny, dwuletni

program prywatyzacji obejmujący połowę aktywów przedsiębiorstw upolitycznionych

(oraz że proces restrukturyzacji prywatnych już przedsiębiorstw zająłby kolejne 2 lata)

to PKB Polski w 2009 roku byłby wyższy o 3,8%.

Rzeczywisty koszt zaniechania prywatyzacji przez rząd PiS LPR Samoobrona wynosi

w takim szacunku 15,2% PKB4.

Gdyby z kolei założyd, że w 2007 roku ambitny, dwuletni program prywatyzacji

obejmujący połowę aktywów przedsiębiorstw upolitycznionych został zrealizowany

przez rząd PO-PSL (oraz, że proces restrukturyzacji prywatnych już przedsiębiorstw

zajął kolejne 2 lata) to PKB Polski już w 2011 roku byłby wyższy o 3,8%.Rzeczywisty

koszt zaniechania prywatyzacji przez rząd PO-PSL wynosi w takim szacunku 7,4 %

PKB5.

4

5

suma wyższego PKB o 3,8 % każdego roku mnożona przez liczbę lat okresu 2010-2013

suma wyższego PKB o 3,8 % każdego roku mnożona przez liczbę lat okresu 2012-2013

A zatem Polska bardzo potrzebuje ambitnego program prywatyzacji. Oprócz korzyści

dla gospodarki, reforma ta miałaby charakter uzdrawiający dla polskiej polityki.

Zmniejszyłaby w ogromnym stopniu pule „łupów”, jakie partie polityczne mają do

„zagarnięcia” wygrywając wybory. Warto pomyśled, jak wyglądałaby polska polityka

i debata publiczna gdyby w ogóle nie chodziło w niej o stanowiska w spółkach Skarbu

Paostwa, lecz wygranie wyborów oznaczałoby tylko możliwośd wprowadzania

korzystnych zmian legislacyjnych i administracyjnych. Prywatyzacja „oczyszcza”

politykę, zniechęca do niej osoby zainteresowane tylko prywatnymi korzyściami

i eliminuje z życia politycznego dużą częśd afer, które tylko odwracają uwagę

wyborców od ważnych spraw.

Załącznik 1 – obliczenia korzyści z prywatyzacji dla PKB

Aż 98% aktywów Skarbu Paostwa zgromadzonych jest w przedsiębiorstwach

zatrudniających powyżej 49 osób. W naszych obliczeniach założyliśmy, więc, że aktywa

trwałe Skarbu Paostwa zostałyby przekazane firmom o takiej samej wielkości, czyli

prywatnym

przedsiębiorstwom

zatrudniającym

powyżej

49

osób.

Korzyści

z prywatyzacji zostały obliczone na podstawie pytania, o ile więcej wartości dodanej

(PKB) powstałoby, gdyby określona skala aktywów Skarnu Paostwa przeszła w ręce

prywatnych firm. Miarą pozwalającą dokonad takich obliczeo jest miara kraocowego

produktu kapitału (MPK). Różnica kraocowych produktów kapitału pomiędzy

sektorem paostwowym a prywatnym została więc pomnożona przez wartośd aktywów

Skarbu Paostwa. Wynik tej prostej operacji stanowi miarę dodatkowej wartości

dodanej (PKB) jaka powstałaby po prywatyzacji.

Bibliografia

Balcerowicz L. „Jak ograniczyd nepotyzm, a nie bid piany na ten temat”

Gazeta Wyborcza, 14 sierpnia 2012

Djankov S., Murell P. „Enterprise restructuring in Transition: A quantative

survey” Journal of Economic Literature, Vol. XL (September 2002) pp. 739–

792

Najwyższa Izba Kontroli „Informacja o wynikach kontroli sprawowania

nadzoru właścicielskiego w spółkach z większościowym udziałem Skarbu

Paostwa” Warszawa, grudzieo 2009 r

Megginson, W.L. and Netter, J.M..“From state to market: a survey of

empirical studies on privatization” Journal of Economic Literature2001, 39 (2),

321-389.

Savickaite M.,Rimkus A. „State Owned and Privately Owned Entities in the EU

Comparative analysis of capital structure, profitability and efficiency: Are

there incentives for privatization?” Aarhus School of Business, December

2011

Villalonga, B.. Privatization and efficiency: differentiating ownership effects

from political, organizational, and dynamic effects. Journal of Economic

Behaviour and Organization, 2000 42 (1), 43-74

Urbanek P. „Rotacje zarządów polskich spółek publicznych w warunkach

kryzysu gospodarczego” Gospodarka Narodowa 1-2/2010

Forum Obywatelskiego Rozwoju

FOR zostało założone w 2007 roku przez prof. Leszka Balcerowicza, aby skutecznie

chronid wolnośd oraz promowad prawdę i zdrowy rozsądek w dyskursie publicznym.

Naszym celem jest zmiana świadomości Polaków oraz obowiązującego

i planowanego prawa w kierunku wolnościowym.

FOR realizuje swoje cele poprzez organizację debat oraz publikację raportów i analiz

podejmujących ważne tematy społeczno-gospodarcze, a w szczególności: stan

finansów publicznych, sytuację na rynku pracy, wolnośd gospodarczą, wymiar

sprawiedliwości i tworzenie prawa. Z inicjatywy FOR w centrum Warszawy

i w internecie został uruchomiony licznik długu publicznego, który zwraca uwagę

na problem rosnącego zadłużenia paostwa. Działania FOR to także projekty

z zakresu edukacji ekonomicznej oraz udział w kampaniach na rzecz zwiększania

frekwencji wyborczej.

Wspieraj nas!

Pomóż nam chronid wolnośd oraz promowad prawdę i zdrowy rozsądek

w dyskursie publicznym.

Zdrowy rozsądek oraz wolnościowy punkt widzenia nie obronią się same.

Potrzebują zaplanowanego, wytężonego i skutecznego wysiłku oraz Twojego

wsparcia.

Jeśli jest Ci bliski porządek społeczny szanujący wolnośd i obawiasz się

nierozsądnych decyzji polityków udających na Twój koszt Świętych Mikołajów,

poprzyj nasze działania swoim darem pieniężnym. Twój dar umożliwia nam

działalnośd oraz potwierdza słusznośd i skutecznośd naszego wysiłku.

Każda darowizna jest dla nas ważna. Potrzebujemy zwłaszcza regularnego wsparcia.

Zachęcamy do dokonywania nawet niewielkich, lecz regularnych wpłat.

Już dziś pomóż nam chronid wolnośd - obdarz nas swoim wsparciem i zaufaniem.

Wyślij przelew na konto FOR (w PLN): 68 1090 1883 0000 0001 0689 0629

Fundacja Forum Obywatelskiego Rozwoju - FOR

Al. J. Ch. Szucha 2/4 lok. 20

00-582 Warszawa

Kontakt

tel. +48 22 628 85 11, +48 691 232 994

e-mail: info@for.org.pl

www.for.org.pl

Kontakt do autora analizy:

Lech Kalina

e-mail: lech.kalina@for.org.pl

Dołącz do nas: facebook.com/FundacjaFOR