ANALIZA FOR

NR 9/2013

29 sierpnia 2013

Dlaczego należy zwiększyć

efektywność doradztwa zawodowego

w polskich szkołach?

Anna Patrycja Czepiel

Dlaczego należy zwiększyć efektywność doradztwa

zawodowego w polskich szkołach?

Synteza

❖ Skutecznie prowadzone zajęcia z doradztwa zawodowego

motywują do nauki i mogą zapobiec nieprzemyślanym decyzjom

dotyczącym dalszej ścieżki edukacji i kariery, co ma znaczenie przy

dzisiejszym wysokim bezrobociu wśród ludzi młodych. W Wielkiej

Brytanii potencjalne straty dla gospodarki spowodowane

nieprzemyślanymi wyborami edukacji i zawodu zostały oszacowane

na 200 milionów funtów rocznie1.

❖ Polski system edukacji, mimo odpowiednich przepisów, w praktyce

kładzie za mały nacisk na prowadzenie zajęć z doradztwa

zawodowego. W szkołach na tego typu zajęcia poświęca się zbyt

mało czasu lub nie przeprowadza się ich w ogóle. Brakuje

profesjonalnych doradców zawodowych i indywidualnego kontaktu

prowadzącego zajęcia z uczniem. Ponadto niewykorzystany

pozostaje szereg różnorodnych form prowadzenia doradztwa

zawodowego.

❖ W roku szkolnym 2012/2013 weszła w życie reforma szkolnictwa,

w wyniku której od młodzieży po ukończeniu pierwszej klasy liceum

będzie się wymagać wyboru ściśle wyspecjalizowanej ścieżki

edukacji. Tymczasem nawet większość maturzystów nie wie, co chce

robić w życiu. Perspektywa podjęcia tak poważnej decyzji jeszcze

bardziej uzasadnia konieczność znacznego zwiększenia efektywności

szkolnego doradztwa zawodowego w polskich szkołach.

❖ Kraje, w których doradztwo zawodowe jest najbardziej rozwinięte,

dają uczniom dużą elastyczność w doborze przedmiotów – można tu

wymienić Cypr, Finlandię, Norwegię czy Szwecję, w której tylko 1/3

godzin lekcyjnych stanowią przedmioty obowiązkowe2.

❖ Ogromny problem polskiej gospodarki stanowi niedopasowanie

wykształcenia młodych ludzi do potrzeb rynku pracy3. Badania

1

House of Commons Education Commitee, Careers Guidance for young people: The impact of

the new duty on schools, Seventh Report of Session 2012–13, Volume I.

2

Systemy edukacji w Europie – stan obecny i planowane reformy (opracowania dot. Finlandii,

Cypru i Norwegii), http://www.eurydice.org.pl (dostęp 25.01.2012); Kuperus K., Rethinking

competenciesforguidancecounsellorsinNorway,

http://cimo.multiedition.fi/newsletter/tine/newsletter_eg_04_2009/norway.php.

3

Por. m.in. Juchnowicz M., Polityka edukacyjna wobec potrzeb rynku pracy, [w:] Wachowiak

P., Dąbrowski M., Majewski B. (red.), Kształtowanie postaw przedsiębiorczych a edukacja

ekonomiczna, Fundacja Promocji i Akredytacji Kierunków Ekonomicznych, Warszawa 2007.

2

polskiego rynku pracy (por. Zatrudnienie w Polsce 2005, cz. 3., Campus 2011 czy

Potrzeby i oczekiwania pracodawców odnośnie pożądanych kwalifikacji i usług

potwierdzają, że w naszym kraju

panuje nadwyżka absolwentów kierunków humanistycznych, gdy

tymczasem firmy poszukują absolwentów studiów ścisłych oraz

techników i szkół zawodowych. W latach 2000-2010 liczba

absolwentów kierunków związanych z ekonomią i administracją

wzrosła o 61,8 tys., o 43,8 tys. zwiększyła się liczba absolwentów

kierunków społecznych, przybyło także 20,8 tys. osób, które

ukończyły humanistyczne kierunki studiów. W tym samym czasie

liczba absolwentów kierunków technicznych, bardziej pożądanych na

rynku pracy, zmalała o 2 tys., a wzrost liczby osób, które ukończyły

atrakcyjne dla pracodawców kierunki związane z architekturą i

budownictwem, był nieznaczny w porównaniu z kierunkami

humanistycznymi i wyniósł 9,7 tys. osób4.Tymczasem

przeprowadzone w 2007 r. na 4 tysiącach polskich dzieci 6–letnich

badanie uzdolnień matematycznych pokazało, że uzdolnienia

matematyczne rozkładają się podobnie jak humanistyczne5. Znaczna

część wyborów edukacyjnych i zawodowych młodzieży nie jest więc

zgodna z predyspozycjami uczniów.

szkoleniowych w woj. lubelskim, 2011)

❖ Dane empiryczne pokazują, że w krajach, w których szkolne

doradztwo zawodowe jest na wysokim poziomie, stopa zatrudnienia

wśród młodych jest na wyższym poziomie niż w Polsce, co może

świadczyć o większym dopasowaniu kwalifikacji do potrzeb rynku

pracy, choć należy tutaj brać także pod uwagę różnice w elastyczności

kodeksów pracy poszczególnych krajów (według OECD w 2010 r.

w państwach skandynawskich i Kanadzie średnia stopa zatrudnienia wynosiła 63,8

proc. wśród osób w wieku 20–24 lata i 76,9 proc. wśród osób w wieku 25–29 lat,

Efektywne

doradztwo zawodowe w Polsce mogłoby spowodować zgodny z

zapotrzebowaniem gospodarki i rozkładem predyspozycji wzrost

zainteresowania różnorodnymi ścieżkami kształcenia, innymi niż

oparta na liceum ogólnokształcącym i studiach humanistycznych.

podczas gdy w Polsce było to odpowiednio 44,7 i 73,7 proc.).

1.

Diagnoza sytuacji edukacyjnej i zawodowej młodych ludzi w Polsce.

Dlaczego potrzebny jest rozwój doradztwa zawodowego?

W Polsce z roku na rok wzrasta bezrobocie wśród młodych osób. Zgodnie

z danymi OECD (wykres 1.) od 2008 r. zaobserwować można systematyczny wzrost

bezrobocia młodych. Stopa bezrobocia zarówno osób w wieku 20–24 lat, jak i 25–29

lat zwiększyła się w naszym kraju w latach 2008-2012 blisko o połowę (odpowiednio

o 49,7 i 59,8 proc.)6. Równocześnie liczba studentów wzrosła z 403,8 tys. w roku

4

Sedlak&Sedlak, Kariery absolwentów, http://wynagrodzenia.pl/files/raporty-pdf/kariery-

absolwentow.pdf (dostęp 23.07.2013 r.).

5

Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej, 2007.

6

OECD Database, LFS by sex and age: http://stats.oecd.org/Index.aspx (dostęp 23.07.2013 r.).

3

Do wzrostu bezrobocia

wśród młodych...

akademickim 1990/91 r. do 1,9 mln w roku akademickim 2007/087, zaś liczba

pozostających bez pracy absolwentów uczelni wyższych wzrosła od 2005 r. z 152,4

tys. do 225,8 tys. w 2010 r8. Taki wzrost liczby bezrobotnych absolwentów uczelni

wyższych wynika po pierwsze ze wzrostu liczby studentów, który prowadzi

do nasycenia się rynku pracy, a po drugie, potwierdza tezę o nieadekwatności

wykształcenia absolwentów do zapotrzebowań rynku pracy. Badania polskiego rynku

pracy9 potwierdzają istnienie niedoboru poszukiwanych przez pracodawców

absolwentów ścisłych kierunków studiów oraz techników i szkół zawodowych przy

nadwyżce absolwentów kierunków o charakterze humanistycznym.

Wykres 1. Stopa bezrobocia w Polsce ze względu na wiek w latach 2004-2012

... przyczynia się

niedopasowanie

wykształcenia

do zapotrzebowań

rynku pracy.

Źródło: OECD Database, LFS by sex and age: http://stats.oecd.org/Index.aspx

(dostęp 23.07.2013 r.)

Wielu młodych ludzi

Wielu młodych ludzi nie wybiera wykształcenia zgodnego z ich

zdolnościami10 lub nawet zainteresowaniami. Na przykład z badań

przeprowadzonych wśród studentów I oraz V roku zarządzania na Politechnice

Wrocławskiej, dotyczących czynników wyboru tego kierunku studiów, wśród

najistotniejszych powodów podjęcia decyzji o studiowaniu zarządzania w przypadku

studentów I roku znalazła się „ranga uczelni” oraz „chęć uzyskania wysokiej pozycji

społecznej”, a w przypadku studentów V roku była to „ranga uczelni”, „nadzieja

na szybkie uzyskanie dobrych zarobków”, „nadzieja na szybkie uzyskanie pracy”

7

Sztanderska U., Przyszłość demograficzna a edukacja, Ośrodek Badań Rynku Pracy,

http://www.rpo.gov.pl/pliki/12460171710.pdf.

8

GUS,http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/pw_bezrobocie_rejestrowane_1–

4kw_2011.pdf, s. 38

9

Por. PARP, Bilans Kapitału Ludzkiego – Raport podsumowujący, 2011, s. 157–160.

10

Zgodnie z teorią kapitału ludzkiego Garry’ego Beckera zdolność jest predyspozycją

uwarunkowaną czynnikami endogenicznymi, takimi jak wykształcenie i pochodzenie rodziców.

Szkolnictwo, jako czynnik egzogeniczny, nie może więc stworzyć w uczniu nowych zdolności,

a jedynie je rozwinąć.

4

nie wybiera

wykształcenia zgodnego

z ich zdolnościami

lub nawet

zainteresowaniami...

... ponieważ kieruje się

wpływem otoczenia,

a w szkole

ponadgimnazjalnej

nie dowiaduje się,

jak wygląda praca

w poszczególnych

zawodach oraz do jakiej

przyszłej pracy

ma predyspozycje.

i „łatwość znalezienia pracy po ukończeniu studiów”. Dopiero w dalszej kolejności

studenci jako powód wyboru tego kierunku podali „zainteresowanie problematyką

zarządzania”11. Przyczyny takiego zjawiska poszukiwać należy w szkole

ponadgimnazjalnej – uczniowie nie zapoznają się w niej w wystarczający sposób

ze specyfiką poszczególnych zawodów (czy przyszłości czekającej absolwenta

po danym rodzaju wykształcenia) i ich adekwatnością do swoich predyspozycji.

Obecnie w Polsce zjawisko dużej – czterokrotnie wyższej w porównaniu z 1990 r. –

liczby studentów prowadzi do dużej nadprodukcji absolwentów szkół wyższych,

w dodatku kierunków, które nie odpowiadają zapotrzebowaniom rynku pracy.

Do nieadekwatności studiowanego kierunku względem zdolności i predyspozycji

młodego człowieka przyczynia się fakt, że często wybory kierunku studiów przez

młodzież są zdeterminowane presją rodziców i otoczenia (por. np. UŁ 2011).

Efektywne doradztwo zawodowe na poziomie szkół średnich może zmienić wyżej

przedstawione niekorzystne tendencje, dzięki czemu zmniejszyłoby się

prawdopodobieństwo utraty pracy przez młodych ludzi po zakończeniu edukacji

zwłaszcza przy założeniu, że zdolności matematyczne i humanistyczne rozkładają się

wśród dzieci po równo.

Doradztwo zawodowe istnieje już w polskim systemie edukacji, jednak jego

efektywność jest bardzo niska. Widać to po pierwsze w badaniach, w których

znaczna część uczniów wskazuje na zapotrzebowanie na tego typu zajęcia

ze względu niepewność co do wyboru swojej przyszłości zawodowej i niewiedzę

o rynku pracy (E. Czarnacka) i ocenia doradztwo zawodowe (w analizie B. Pactwy

tylko 1,3 proc. uczniów uznało doradcę za osobę mającą wpływ na decyzje

zawodowe, a w badaniach H. Skłodowskiego 42 proc. uczniów wystawiło zajęciom

ocenę niedostateczną). Po drugie zaś - w pogłębiających się problemach rynku pracy

z wysokim bezrobociem młodych i nieadekwatnością wykształcenia do potrzeb

gospodarki.

Szkolne doradztwo zawodowe – dzięki przedstawianiu młodym ludziom

różnorodnych możliwości związanych z przyszłą edukacją i karierą – mogłoby

spopularyzować wśród uczniów inne ścieżki edukacji niż ta obecnie w Polsce

najpopularniejsza, tj. liceum ogólnokształcące, a następnie studia na kierunku

humanistycznym. Warto tu wspomnieć o postrzeganiu placówek związanych

z edukacją ścisłą i techniczną: z jednej strony popularnością nie cieszą się technika

i szkoły zawodowe, postrzegane jako szkoły dla osób mniej zdolnych, z drugiej strony

natomiast uczelnie techniczne są oceniane przez młodzież jako zbyt trudne,

po części z winy struktury programów nauczania na niższych szczeblach edukacji.

W wyniku tego procesu powstaje więc nadprodukcja absolwentów kierunków

nieposzukiwanych przez pracodawców (nadwyżka podaży nad popytem

na absolwentów kierunków humanistycznych).

Doradztwa zawodowego nie należy jednak postrzegać jako doraźnego

narzędzia mającego na siłę „odciągnąć” młodzież od ukierunkowania

11

Szkolne doradztwo

zawodowe nie jest

w polskich szkołach

traktowane poważnie...

... A mogłoby sprawiać,

że młodzi ludzie częściej

wybieraliby właściwą

dla nich dalszą drogę

edukacji i kończyliby

szkołę średnią

z pomysłem na swoją

przyszłość.

Czechowski G., Borkacka K., Kalaruz A., Styś T., Analiza czynników wyboru kierunku studiów,

Instytut Organizacji i Zarządzania Politechniki Wrocławskiej, 2004 r.

5

Doradztwo zawodowe

mogłoby zatem pomóc

zwalczyć

niedopasowanie

wykształcenia

absolwentów

do potrzeb rynku pracy.

humanistycznego ku kształceniu ścisłemu i technicznemu. Chodzi o to, żeby sposób

nauczania – w którym dużą rolę powinno odgrywać doradztwo zawodowe –

umożliwiał uczniom podjęcie rozważnych decyzji, umożliwiając m.in. sprecyzowanie

konkretnych zawodów w danej dziedzinie wiedzy (co ma znaczenie nawet, gdy uczeń

jest pewny swego ukierunkowania ścisłego czy humanistycznego) i wcześniejsze

zapoznanie się ze specyfiką zawodu. Doradca powinien w swojej pracy skupić się

na analizie predyspozycji i zainteresowań ucznia. Powinien on pomóc uczniom

o sprecyzowanych zainteresowaniach humanistycznych lub ścisłych w wyborze

konkretnych profesji, jakie chcieliby wykonywać czy kierunków, jakie chcieliby

studiować. Po drugie, ma pomóc niezdecydowanym uczniom w wyborze takiego

wykształcenia i zawodu, jaki ich interesuje, pasuje do ich predyspozycji i który będzie

konkurencyjny na rynku pracy.

W polskim systemie edukacji uczeń po gimnazjum wybiera albo liceum

ogólnokształcące, albo technikum lub szkołę zawodową, dodatkowo natomiast od

2013 r. uczniowie pierwszych klas liceów będą wybierać swoje wyspecjalizowane

ścieżki edukacji12. Wynika stąd, że w Polsce uczeń kończący gimnazjum powinien

w ogólnym stopniu umieć określić swoje preferencje dotyczące przyszłości

zawodowej13. W liceach zaś doradztwo powinno mieć ogólny i intensywniejszy

charakter przed wyborem specjalizacji, a po jej wyborze dotyczyć głównie zawodów

związanych z obszarem wybranym przez ucznia. Badania wykazały, że szkolne

doradztwo zawodowe jest efektywniejsze, jeżeli zostaje wprowadzone

we wcześniejszym wieku oraz charakteryzuje się systematycznym programem14.

Przykładowo, w Finlandii doradztwo zawodowe jest intensywnie prowadzone

właśnie wtedy, gdy wiek uczniów odpowiada wiekowi uczniów polskiego gimnazjum.

OECD (2004) zaleca nawet wprowadzenie elementów zawodoznawstwa w szkole

podstawowej – taki model realizują Czechy, Dania, Węgry, Islandia, Portugalia,

Słowacja, Hiszpania15, a poza Europą dwie kanadyjskie prowincje – Ontario

i Kolumbia Brytyjska. Duży nacisk na prowadzenie szkolnego doradztwa

zawodowego położony jest także w Australii, w której ponad 95 proc. uczniów

w wieku 10-12 lat uczestniczy w wyodrębnionych zajęciach z doradztwa

zawodowego. Najczęstsza forma prowadzenia szkolnego doradztwa zawodowego w

12

Celem doradztwa

zawodowego nie jest

jednak „nawracanie”

humanistów

na stawanie się

„umysłami ścisłymi”...

... ale poznanie przez

ucznia własnych

predyspozycji, specyfiki

poszczególnych

zawodów oraz różnych

kierunków studiów,

a także perspektyw

na rynku pracy.

W polskim szkolnictwie,

Reforma nauczania w liceach ogólnokształcących, która wchodzi w życie od roku szkolnego

2012/2013, zakłada, że pierwszy rok nauki w liceum będzie poświęcony kończeniu programu

z gimnazjum, natomiast w drugiej i trzeciej klasie licealiści będą uczyć się według wybranych

przez siebie specjalizacji, w ramach których wybrane przedmioty (od dwóch do czterech) będą

nauczane w wymiarze rozszerzonym, a inne dziedziny wiedzy zostaną mocno ograniczone

(30 lekcji zamiast 150 w trakcie nauki w liceum). Uczeń, który wybierze rozszerzenie z historii,

będzie poznawał wiedzę z fizyki, chemii i biologii w ramach bloku „przyroda”, a ten, który

wybierze rozszerzoną matematykę i fizykę, będzie uczęszczał na blok „historia

i społeczeństwo”. Obowiązkowy będzie język polski, matematyka, języki obce i wychowanie

fizyczne.

13

Siarkowska–Smok J., Nowa profesja w polskiej szkole – doradca zawodu,

http://www.edujrinne4.republika.pl/doradca%20zawodu.htm.

14

Hooley T., Marriott J., Sampson J., Fostering college and career readiness: how career

development activities in schools impact on graduation rates and students’ life success,

International Centre for Guidance Studies, 2011

15

http://www.cedefop.europa.eu/EN/Information–services/guidance–and–counselling–for–

learning–career–and–employment.aspx.

6

inaczej niż w wielu

krajach zachodnich,

na żadnym etapie

edukacji nie kładzie się

nacisku

na zainteresowanie

uczniów kwestią ich

przyszłości zawodowej.

Australii to – oprócz prelekcji prowadzonej przez doradcę przed całą klasą i

dystrybucji materiałów edukacyjnych – indywidualna rozmowa z uczniem. Właśnie

ten element zajęć jest oceniany przez tamtejszych uczniów jako przynoszący

najwięcej korzyści16.

W polskim szkolnictwie, inaczej niż w wielu innych krajach, np. Finlandii,

Szwecji, Islandii, Wielkiej Brytanii, na żadnym etapie edukacji nie kładzie się nacisku

na zainteresowanie uczniów kwestią ich przyszłości zawodowej. W konsekwencji

w przeprowadzonym w 2012 r. badaniu 52 proc. polskich uczniów nie potrafiło

określić swoich planów związanych z przyszłością zawodową17. Z kolei badania B.

Pactwy (2011) pokazują, że większość ankietowanych uczniów liceów profilowanych,

techników i szkół policealnych niż uczniów liceów ogólnokształcących nie

zastanawiało się jeszcze nad wyborem zawodu. W Belgii takie podejście

charakteryzuje 45 proc. uczniów18, a we Francji swojego przyszłego zawodu nie

potrafiło sprecyzować 27 proc. licealistów19. Nieefektywność lub całkowity brak

doradztwa zawodowego w polskich szkołach sprawia, że młodzi ludzie nie mają

okazji pod okiem profesjonalistów określić swoich zainteresowań i umiejętności,

mocnych i słabych stron, zapoznać się ze specyfiką poszczególnych zawodów,

zastanowić się, jaki zawód i jaka – w jego kontekście – dalsza edukacja byłyby dla

nich najbardziej odpowiednie, a także zyskać wiedzę na temat sytuacji na rynku

pracy.

Doradztwo zawodowe powinno być inwestycją w indywidualny poziom

kapitału ludzkiego, stając się w ten sposób „inwestycją w przyszłość nie tylko

młodego człowieka, ale również całego społeczeństwa”20. Różne opracowania (m. in.

D. Hughes et al. 2002, OECD 2004) dowodzą korzyści edukacyjnych i ekonomicznych

płynących z doradztwa zawodowego. W wymiarze indywidualnym dostęp do dobrej

jakości doradztwa zawodowego powoduje lepsze wyniki w nauce. Przykładowo,

badania przeprowadzone wśród uczniów w Ameryce Północnej oraz w Szkocji

udowodniły, że świadomość uczniów, jakie są ich indywidualne cele związane

z edukacją i przyszłą karierą zwiększa ich szkolne osiągnięcia21. Badania autorów

australijskich (Rothman et al., 2008) wykazały, że efektywne i pozytywnie odbierane

przez uczniów doradztwo zawodowe przyczynia się do większego dopasowania

planów zawodowych uczniów do istniejących na rynku pracy możliwości związanych

z karierą zawodową, a także sprawia, że plany edukacyjne uczniów bardziej

Połowa polskich

gimnazjalistów

nie potrafi określić,

co chce robić

w przyszłości

Z doradztwa

zawodowego płyną

korzyści zarówno

edukacyjne,

jak i ekonomiczne.

Zapewnienie polskim

uczniom dostępu

do wysokiej jakości

doradztwa zawodowego

sprawiłoby,

że młodzi ludzie

zaczęliby planować

swoją przyszłość

edukacyjną w sposób

bardziej dopasowany

do możliwości

istniejących

na rynku pracy.

16

Rothman S., Hillman K., Career Advice in Australian Secondary Schools: Use and Usefulness,

Australian Council for Educational Research, 2008 r.

17

http://www.fundacjarozwojutalentow.pl/userfiles/file/PRZYSZ%C5%81O%C5%9A%C4%86/B

adanie%20gimnazjalist%C3%B3w%202012.pdf.

18

Les jeunes et leur avenir professionnel : entre rêve et réalisme, Dream, Bruxelles 2002

19

Longour M., Les lycéens face à l'orientation : 73% ont déjà une idée de leur futur métier,

www.reussirmavie.net., 23.11.2011.

20

Kwiatkowski S. M., Doradztwo zawodowe powinno być powszechne i obowiązkowe, rozm.

przepr. PAP, 25.10.2011.

21

Careers Scotland, Career Goals and Educational Attainment. What is the link?, Glasgow

2004.

7

odpowiadają planom związanym z przyszłą pracą22. Dostęp do doradztwa zwiększa

także zainteresowanie młodych ludzi udziałem w szkoleniach zawodowych. Przy

założeniu, że porównywane są grupy bezrobotnych o identycznych cechach

osobowych, osoby, które korzystały z doradztwa zawodowego, uzyskują większe

kwalifikacje niż te, które nie zetknęły się z doradztwem. Łatwiej im także znaleźć

pracę. W wymiarze ekonomicznym doradztwo zawodowe, o ile nie jest

wykorzystywane przez bezrobotnych jako środek do przedłużenia czasu

otrzymywania zasiłku, może przyczynić się do aktywizacji niepracujących, redukując

tym samym bezrobocie poprzez zwiększenie dopasowania podaży pracy do potrzeb

pracodawców, a także wzrost efektywności poszukiwań pracy.

2.

Skuteczność

interwencji

i

wydajność

doradztwa

zawodowego

jako

narzędzia

Oceniając skuteczność i wydajność doradztwa zawodowego w Polsce, należy

wziąć pod uwagę liczbę uczniów, którzy korzystają z takich zajęć, ich częstotliwość,

ocenę przydatności zajęć przez uczniów, wielkość funduszy przeznaczanych

na doradztwo zawodowe, a także zweryfikować, czy od czasu wprowadzenia

obowiązkuprzeprowadzaniadoradztwazawodowegowszkołach

ponadgimnazjalnych poprawia się sytuacja młodych na rynku pracy.

W poniższej tabeli został porównany poziom bezrobocia wśród młodych

ludzi w wybranych krajach zachodnich, które posiadają rozwinięty system doradztwa

zawodowego, oraz w krajach Grupy Wyszehradzkiej: w Czechach, Polsce, Słowacji

i na Węgrzech. Okazuje się, że średnie bezrobocie w krajach Europy Środkowej jest

wyższe niż w krajach, w których doradztwo zawodowe odgrywa większą rolę

w systemie szkolnictwa. W przedziale wiekowym 20–24 lat różnica ta jest znaczna

i wynosi niemal 10 pkt proc., a w przypadku osób w wieku 25–29 lat jest to 3 proc.

Średnie bezrobocie

w krajach Europy

Środkowej jest wyższe

niż w państwach,

w których doradztwo

zawodowe odgrywa

większą rolę w systemie

szkolnictwa.

Tabela 1. Bezrobocie wśród młodych ludzi w 2011 r. w

wybranych krajach OECD

Kraj

Finlandia

Szwecja

Kanada

20–24

lat

15,6

18,2

10,9

25–29

lat

8,7

8,7

7,8

22

Rothman S., Hillman K., Curtis D.D., McMillan J., Career advice and career plans: Sources,

satisfaction and realisation, 2008 r.

8

Wielka Brytania

Dania

Islandia

Średnio – państwa zachodnie o rozwiniętym

systemie szkolnego doradztwa zawodowego

Węgry

Czechy

Słowacja

Polska

Średnio – państwa Europy Środkowej o braku

tradycji efektywnego szkolnego doradztwa

zawodowego

Źródło: OECD database, dostęp 5.10.2012

15,8

11,9

12,6

14,2

24,8

15,4

29,5

24,9

9,2

11,0

8,4

9,0

12,7

7,8

16,6

12

23,7

12,3

Polski uczeń rzadko

może liczyć na regularne

zajęcia z doradztwa

zawodowego.

W Polsce niska jest liczba uczniów, do których regularnie kierowane jest

doradztwo zawodowe. W roku szkolnym 2010/2011 w Polsce funkcjonowało 7,3 tys.

gimnazjów oraz 7 tys. szkół ponadgimnazjalnych dla młodzieży23, tymczasem

w 2011 r. tylko 1,1 tys. szkół zatrudniało profesjonalnego doradcę zawodowego24,

co pozwala stwierdzić, że doradcę zatrudnia 8 na 100 szkół ponadpodstawowych.

W większości więc szkół doradztwo zawodowe, jeżeli już jest przeprowadzane,

to w sposób nieprofesjonalny przez wychowawców oraz pedagogów szkolnych,

a na niedostateczną jakość zajęć wpływa obciążenie pedagogów i nauczycieli innych

przedmiotów w pierwszej kolejności ich własnymi obowiązkami. Według

opublikowanego w 2013 r. przez Instytut Badań Edukacyjnych raportu z „Badań

czasu i warunków pracy nauczycieli” zajęcia z doradztwa zawodowego prowadzi

tylko 4,4 proc. z 4762 ankietowanych nauczycieli25. Dwie trzecie gimnazjalistów

nie spotkało się z doradztwem zawodowym, a jedynie 28,2 proc. z tych, którzy

z niego korzystali, miało z nim kontakt w szkole (wliczając Szkolne Ośrodki Kariery

i doradztwo udzielone przez pedagoga szkolnego)26. Warto zaznaczyć, że połowa

z tych uczniów tylko jeden raz miała okazję korzystać z doradztwa zawodowego.

Różne ankiety przeprowadzone wśród uczniów wskazują na mały wpływ

doradców zawodowych na podjęcie przez nich decyzji dotyczących przyszłej kariery.

Przykładowo, tylko 1 proc. uczniów techników i szkół zawodowych z Małopolski

23

24

GUS, Oświata i wychowanie w roku szkolnym 2010/2011, Warszawa 2011.

Odpowiedź sekretarza stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Tadeusza Sławeckiego

z dnia 1 lutego 2013 r. na interpelację posła Jana Marka Warzechy z dnia 23 stycznia 2013 r.

25

Fedorowicz M. et al., Czas pracy i warunki pracy w relacjach nauczycieli. Raport tematyczny

z badania, Instytut Badań Edukacyjnych, Warszawa, czerwiec 2013, s. 21, 72, 73.

26

Plany i preferencje edukacyjne i zawodowe uczniów szkół gimnazjalnych, Wojewódzki Urząd

Pracy w Szczecinie.

9

O nieskuteczności

doradztwa zawodowego

w polskich szkołach

świadczy mały wpływ

zajęć z doradcami

na decyzje uczniów

w sprawie przyszłej

edukacji i pracy.

oceniło, że doradca miał wpływ na wybór przez nich zawodu27. W badaniach

uczniów szkół ponadgimnazjalnych (zarówno liceów ogólnokształcących, jak i szkół

zawodowych) na Górnym Śląsku28 było to 1,3 proc. młodzieży. Gimnazjaliści badani

przez D. Kuklę29 określili ten wpływ na 5 proc. Tak niskie wyniki świadczą zarówno

o braku powszechnego dostępu do zajęć tego typu, jak i o niskiej jakości

i częstotliwości zajęć, jeżeli już są one przeprowadzane.

Kontakt uczniów z doradztwem zawodowym zmniejszył się także poprzez

redukcję tzw. Szkolnych Ośrodków Kariery o 16 proc. w latach 2005–2007. Z badań

H. Skłodowskiego (2007)30 wynika, że 62 proc. uczniów liceów ocenia negatywnie

szkolny system doradztwa zawodowego. Prowadzonym w swoich szkołach

działaniom związanym z doradztwem zawodowym 42 proc. uczniów przyznało ocenę

niedostateczną, 28 proc. dopuszczającą, a 20 proc. dostateczną. Tylko po 5 proc.

uczniów wystawiło doradztwu ocenę zarówno dobrą, jak i bardzo dobrą. Oceny

doradztwa w polskich szkołach warto porównać z sytuacją w Wielkiej Brytanii, która

jest krajem o wysoko rozwiniętym systemie szkolnego doradztwa zawodowego: tam

doradztwo jako „złe lub bardzo złe” ocenia średnio 16,5 proc. uczniów31.

Uczniowie chcą zmiany

sposobu

przeprowadzania

doradztwa zawodowego

w polskich szkołach:

nie podoba się on

aż dwóm trzecim

licealistów.

Wykres 2. Dotacja Ministerstwa Edukacji Narodowej (tys. zł)

na realizację projektu Euroguidance

Na szkolne doradztwo

zawodowe

przeznaczane jest zbyt

mało pieniędzy...

Źródło: KOWEZiU

Do małego dostępu polskich uczniów do doradztwa zawodowego i jego niskiej

jakości przyczynia się niedostateczna ilość pieniędzy przeznaczanych na szkolne

27

Antończak K., Węgrzyn M., Chrześcijanek A., Twój zawód. Twoja przyszłość? Raport

z badania uczniów ostatnich klas szkół zawodowych 2011/2012, Małopolskie Obserwatorium

Rynku Pracy i Edukacji, kwiecień 2012.

28

Pactwa B., Plany życiowe oraz aspiracje edukacyjne i zawodowe uczniów szkól

ponadgimnazjalnych na obszarze Górnośląskiego Związku Metropolitalnego, Wyższa Szkoła

Zarządzania i Nauk Społecznych im. ks. Emila Szramka, Tychy 2011.

29

http://doradztwo_zawodowe.republika.pl/artykuly/art32.htm.

30

Skłodowski H., Zintegrowane instytucjonalne poradnictwo zawodowe – wyzwanie i potrzeba,

Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania w Łodzi.

31

FutureFirst, Social Mobility, Careers Advice & Alumni Networks, London 2011.

10

... Szkół nie stać

na zatrudnienie

etatowego doradcy

zawodowego, z którym

uczeń mógłby regularnie

się konsultować.

Nie ma ustalonej żadnej

minimalnej kwoty, jaką

polskie szkoły powinny

przeznaczać

na doradztwo

zawodowe.

Doradcy zawodowi

pomogliby zachęcić

uczniów do wyboru

innej ścieżki kariery

niż studia wyższe,

co pomogłoby uniknąć

bezrobocia

wynikającego z tzw.

„nadprodukcji

absolwentów”.

doradztwo zawodowe. Ponosi ona winę m.in. za małą liczbę doradców zawodowych

zatrudnionych w polskich szkołach, redukcję Szkolnych Ośrodków. Brak

odpowiednich środków wiąże się z niską świadomością wagi preorientacji

zawodowej uczniów wśród polityków i urzędników odpowiedzialnych za oświatę

oraz pośród nauczycieli. Wzrost tej świadomości w połączeniu z większą ilością

środków na doradztwo zawodowe. Choć w 2003 r. Ministerstwo Edukacji Narodowej

i Sportu wprowadziło obowiązek prowadzenia doradztwa zawodowego w szkołach

ponadgimnazjalnych, nie przeznaczyło na ten cel dodatkowych funduszy. Według L.

Jastrubczaka, dyrektora Zespołu Szkół i Placówek Kształcenia Zawodowego32,

na doradztwo zawodowe zawsze brakuje pieniędzy. Niestety nie można zbadać, ile

pieniędzy przeznaczają szkoły na doradztwo zawodowe, ponieważ doradztwo

zawodowe nie zostało wyodrębnione w klasyfikacji wydatków sporządzanych przez

jednostki samorządu terytorialnego, które przekazując budżetowe pieniądze

do prowadzonych przez siebie szkół, decydują o przeznaczeniu poszczególnych

środków. Jedyne dostępne twarde dane dotyczą dotacji Ministerstwa Edukacji

Narodowej do unijnego projektu „Euroguidance” (wykres 2.). Pokazują one spadek

ministerialnej dotacji o 30 tys. zł w roku 2011 w porównaniu z rokiem poprzednim.

Należy jednak zaznaczyć, że ta dotacja ma mały udział w ogólnych wydatkach

budżetowych na doradztwo zawodowe. Bez wytycznych i danych dotyczących

wydatkowania pieniędzy na oświatę przeznaczanych na doradztwo zawodowe

trudno o spójną politykę dotyczącą szkolnego doradztwa zawodowego. Dlatego

jednostki samorządu terytorialnego, które są głównymi organami prowadzącymi

publiczne gimnazja i szkoły ponadgimnazjalne, chcąc zadbać o wzrost efektywności

doradztwa zawodowego w polskich szkołach, powinny ustalać stałą część wydatków

oświatowych, jaka miałaby być przeznaczana na doradztwo zawodowe

i monitorować wydatkowanie tych środków przez szkoły.

O niskiej efektywności doradztwa zawodowego świadczy także spadek

zainteresowania szkolnictwem zawodowym. Wynika to z powszechnego wśród

młodych ludzi przekonania, że tylko studia zagwarantują dobrze płatną pracę, choć

badania rynku pracy wskazują, że najbardziej poszukiwani na rynku pracy nie tylko

w Polsce, ale i w całej Europie są pracownicy fizyczni oraz posiadający tytuł

technika33. W roku szkolnym 2011/2012 w szkołach zawodowych, technikach

i liceach profilowanych uczyło się o 67,1 tys. uczniów mniej niż dwa lata wcześniej34.

Dla porównania spadek liczby uczniów w liceach ogólnokształcących wyniósł 51,1

tys. W obu przypadkach zmniejszenie się liczby uczniów można uzasadnić niżem

demograficznym, jednak wyraźnie widać zmniejszenie się zainteresowania nauką

w szkołach technicznych i zawodowych. Problemem jest także nieprzemyślany

wybór ścieżki edukacji. Według badań z 2011 r. decyzje gimnazjalistów dotyczące

32

Jastrubczak L., Niedoinwestowane, niedoceniane…,

http://oszkole.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=680:niedoinwestowane–

niedoceniane&catid=54:praktyka&Itemid=411.

33

Manpower Group, Niedobór talentów 2011. Wyniki badania.

34

GUS, Oświata i wychowanie w roku szkolnym 2009/2010, Warszawa 2010; Oświata

i wychowanie w roku szkolnym 2010/2011, Warszawa 2012, Oświata i wychowanie w roku

szkolnym 2011/2012, Warszawa 2013.

11

przyszłej drogi życiowej podejmowane są na podstawie powierzchownych

obserwacji i informacji przekazywanych przez media35. W efekcie co piąty uczeń jest

niezadowolony z wybranej przez siebie szkoły ponadgimnazjalnej36.

3.

Doradztwo zawodowe w Polsce: unijne i ministerialne przepisy

a rzeczywistość

W przyjętym w 2004 r. Narodowym planie działań na rzecz dzieci resort

edukacji zobowiązał się do „promowania szkoły zorientowanej na doradztwo

zawodowe, reagującej na zmiany na lokalnym, krajowym i europejskim rynku pracy”,

a termin realizacji tego zadania określił na lata 2005–2006. Rozporządzenie

Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu z 7 stycznia 2003 r. nakładało na szkoły

ponadgimnazjalne obowiązek prowadzenia doradztwa zawodowego poprzez

tworzenie tzw. wewnątrzszkolnych systemów doradztwa zawodowego,

zarządzanych przez nauczycieli i pedagoga szkolnego. Ponadto Strategia Państwa dla

Młodzieży na lata 2003–2012 nakazuje zapewnić uczniom w miejscu nauki

informacje dotyczące edukacji i zawodu. W dobie gospodarki opartej na wiedzy –

która stanowi jeden z głównych celów realizowanej obecnie unijnej strategii Europa

2020 – także Unia Europejska zaleca zapewnienie uczniom „profesjonalnej pomocy

doradczej” (por. m. in. memorandum Komisji Europejskiej dot. kształcenia

ustawicznego z 2000 r., rezolucja Rady Europejskiej z 2004 r.).

Teoretycznie więc warunki dla ogólnodostępnego i skutecznego doradztwa

zawodowego w polskich szkołach są dobre. W praktyce jednak doradztwo

zawodowe w polskich szkołach określane jest jako „fikcja”, a wymagany przez

ministerialne rozporządzenie wewnątrzszkolny system doradztwa zawodowego jako

„pusty zapis”37. Wykorzystanie tej teoretycznej bazy sprawiłoby, że polska szkoła

dużo lepiej przygotowywałaby do dorosłego życia. Ponadto właśnie w kontekście

obecnych problemów gospodarczych pomijanie znaczenia doradztwa zawodowego

jest ogromnym błędem. O ile kiedyś preorientacja zawodowa młodzieży była formą

profilaktyki społecznej, to dzisiaj jego główna rola to odpowiedź na wyzwania

wynikające ze zmian na rynku pracy38. Można wśród nich wymienić nieadekwatność

wykształcenia absolwentów do potrzeb pracodawców, kryzys gospodarczy,

możliwości oferowane dzięki globalizacji i integracji europejskiej. Tymczasem Polska,

w przeciwieństwie do wielu państw Unii Europejskiej, nie realizuje zapisu

dokumentów ministerialnych oraz unijnych.

35

Prawo zobowiązuje

szkoły do prowadzenia

doradztwa

zawodowego...

... w praktyce jednak

doradztwo zawodowe

w polskich szkołach

często bywa fikcją.

Wśród dyrektorów szkół

i nauczycieli znikoma

jest wiedza na temat

sposobów realizacji

doradztwa zawodowego

i płynących z tego

korzyści dla uczniów –

przyszłych

absolwentów.

Jegorow D., Niećko I., Plany młodzieży gimnazjalnej Białegostoku dotyczące dalszego

kształcenia i wyboru zawodu. Raport z badania, Warszawa 2009.

36

CBOS, Młodzież 2010, Warszawa 2011.

37

Parzęcki R. (red.), Poradnictwo zawodowe w teorii i praktyce, Wydawnictwo Gdańskiej

Wyższej Szkoły Humanistycznej, Gdańsk 2010, s. 262.

38

Pactwa B., Plany życiowe oraz aspiracje edukacyjne i zawodowe uczniów szkól

ponadgimnazjalnych na obszarze Górnośląskiego Związku Metropolitalnego, Wyższa Szkoła

Zarządzania i Nauk Społecznych im. ks. Emila Szramka, Tychy 2011.

12

Łukaszewicz (2006) wymienia dwie przyczyny niskiej efektywności

doradztwa zawodowego w polskiej oświacie. Po pierwsze, wśród dyrektorów szkół

i nauczycieli istnieje znikoma wiedza na temat sposobów realizacji doradztwa

zawodowego i płynących z tego korzyści dla uczniów, a następnie absolwentów.

Po drugie, w Polsce widoczny jest brak zwyczaju korzystania z pomocy specjalisty

w sprawach przyszłości edukacyjnej i zawodowej – młodym najczęściej doradzają

rodzice.

Zarówno brak czasu

na zajęcia,

jak i nieobecność

etatowego doradcy

zawodowego sprawiają,

że zajęcia z doradztwa

zawodowego

odbywają się podczas

lekcji wychowawczych

czy podstaw

przedsiębiorczości.

Zarówno brak czasu na zajęcia, jak i nieobecność etatowego doradcy

zawodowego sprawiają, że zajęcia z doradztwa zawodowego odbywają się podczas

lekcji wychowawczych czy podstaw przedsiębiorczości. Ponadto wiele zagadnień

nie jest omawianych dostatecznie dobrze lub pomijanych, np. indywidualne

doradztwo czy informacje dotyczące sytuacji na lokalnym i krajowym rynku pracy.

Jak wynika z ankiet przeprowadzonych wśród nauczycieli, w polskich szkołach rzadko

odbywają się osobne zajęcia z doradztwa zawodowego. Rzadko tworzone są również

tzw. Szkolne Ośrodki Kariery. Działaniom w ramach doradztwa zawodowego można

13

także zarzucić „brak planowania i koordynacji”39.

Wykres 3. pokazuje, czego najczęściej dotyczą zajęcia z doradztwa

zawodowego, jeżeli już są organizowane w polskich szkołach. Przytoczone

odpowiedzi ankietowanych nauczycieli pozwalają domniemywać, że elementy

doradztwa zawodowego często przekazywane są w ramach zajęć z podstaw

przedsiębiorczości. Badanie predyspozycji zawodowych oraz problematyka

podejmowania decyzji – czyli to, czego przede wszystkim powinno dotyczyć

doradztwo zawodowe – znajdują się na ostatnich miejscach. Wiele badań40

wykazuje, że większość młodych ludzi nie ma styczności z doradztwem zawodowym.

W ankiecie przeprowadzonej wśród uczniów opolskich szkół ponadgimnazjalnych

tylko 5,1 proc. młodych ludzi określiło doradców zawodowych jako osoby dające

największe wsparcie przy wyborze zawodu, 50 proc. z nich podejmowało decyzję

o wyborze zawodu samodzielnie, a 30 proc. przy pomocy rodziców. Można

przypuszczać, że większość uczniów nawet nie spotkała się z profesjonalnym

doradztwem zawodowym. Podobne wnioski przynosi badanie przeprowadzone

wśród rodziców młodych ludzi na zlecenie Uniwersytetu Łódzkiego41. Z ankiety

wynika, że 85 proc. ankietowanych rodziców wspólnie z dziećmi podejmuje decyzję

o ich przyszłej edukacji i zawodzie. Wadą takiej sytuacji jest zarówno fakt, że porady

rodziców w przeważającej większości nie odnoszą się do sytuacji na rynku pracy, jak

i zjawisko niesamodzielności nastolatków w podejmowaniu decyzji dotyczących ich

przyszłości. Jednocześnie 50 proc. rodziców chciałoby, aby szkoły dawały uczniom

możliwość zdobycia wiedzy o różnych ścieżkach kariery zawodowej poprzez

organizację m.in. podczas spotkań z pracodawcami, które stanowią jeden

z aspektów zajęć z doradztwa zawodowego. Na podstawie przytoczonych poniżej

wyników badań widać, że zjawisko braku możliwości profesjonalnej konsultacji

decyzji dotyczącej zawodu, jak i popyt ze strony samych rodziców stanowią istotne

przesłanki za rozwojem szkolnego doradztwa zawodowego.

Wiele badań wykazuje,

że większość młodych

ludzi w Polsce nie ma

styczności z doradztwem

zawodowym.

Tabela 2.

Czego oczekiwałbyś

(oczekiwałabyś) na spotkaniu z

doradcą zawodowym?

Procent uczniów, którzy

udzielili odpowiedzi

(możliwe było zaznaczenie

więcej niż jednej

odpowiedzi)

39

Łukaszewicz A., Informacja, orientacja i poradnictwo zawodowe w szkole, w: Kwiatkowski S.

M., Sirojć Z., Problemy poradnictwa zawodowego, Ochotnicze Hufce Pracy, Warszawa 2006,

s. 152.

40

Por. Plany i preferencje edukacyjne i zawodowe uczniów szkół gimnazjalnych, Wojewódzki

Urząd Pracy w Szczecinie, Pactwa B., Plany życiowe oraz aspiracje edukacyjne i zawodowe

uczniów szkół ponadgimnazjalnych na obszarze Górnośląskiego Związku Metropolitalnego,

Wyższa Szkoła Zarządzania i Nauk Społecznych im. ks. Emila Szramka, Tychy 2011.

41

http://www.kluczdokariery.pl/twoja-kariera/poradnictwo-zawodowe/e-doradztwo-

zawodowe/art,3,swiadomie-wybieram-przyszlosc-z-rodzicami-.html (dostęp 12.02.2013 r.).

14

pomocy w określeniu

predyspozycji do konkretnych

zawodów i samopoznaniu

uzyskania wiedzy o

możliwościach zatrudnienia w

zawodzie, w jakim się kształcę

uzyskania wiedzy o rynku pracy

utwierdzenia w wyborze

kierunku studiów

Pomocy w zaplanowaniu

własnej kariery zawodowej,

wyborze zawodu

uzyskania wiedzy na temat

możliwości rozwoju w

wymarzonym zawodzie

uzyskania wiedzy o

konkretnych zawodach

(zawodoznawstwo)

pomocy w nabyciu

umiejętności poruszania się po

rynku pracy

uzyskania wiedzy o bieżącej

koniunkturze na rynku,

zapotrzebowania na konkretne

zawody

52,6

47,4

36,8

31,0

30,7

Fakt, że choć większość

uczniów planuje

po ukończeniu szkoły

kontynuować naukę

na studiach,

to aż 40 proc. z nich

nie jest w stanie określić

kierunku przyszłych

studiów

oraz preferowanej

przez siebie uczelni...

26,1

25,1

23,4

18,3

... stanowi

poważny argument

za zwiększeniem roli

doradztwa zawodowego

w polskich szkołach.

Źródło: Pactwa B., Plany życiowe oraz aspiracje edukacyjne i zawodowe uczniów

szkól ponadgimnazjalnych na obszarze Górnośląskiego Związku Metropolitalnego, Wyższa

Szkoła Zarządzania i Nauk Społecznych im. ks. Emila Szramka, Tychy 2011.

Także badanie planów edukacyjnych uczniów szkół ponadgimnazjalnych

na Pomorzu wskazuje na to, że doradcy zawodowi mieliby wiele do zrobienia42.

Jedną z przesłanek za przeprowadzeniem ankiety była wysoka stopa bezrobocia

wśród absolwentów szkół ponadgimnazjalnych w regionie. Badanie pokazuje,

że choć większość uczniów planuje po ukończeniu szkoły kontynuować naukę

na studiach, to aż 40 proc. z nich nie jest w stanie określić kierunku przyszłych

studiów oraz preferowanej przez siebie uczelni! Tutaj doradztwo zawodowe

mogłoby, po pierwsze, wskazać na różnorodność oferty edukacyjnej uczelni

wyższych, co pomogłoby skonkretyzować plany związane z przyszłymi studiami.

42

Nawój–Połczańska J., Wybory edukacyjne i potrzeby doradcze uczniów szkół

ponadgimnazjalnych, w: Parzęcki R. (red.), Poradnictwo zawodowe w teorii i praktyce,

Wydawnictwo Gdańskiej Wyższej Szkoły Humanistycznej, Gdańsk 2010.

15

Po drugie, jeżeli chęć studiowania nie wynika z osobistych zainteresowań i ambicji

ucznia, ale z presji społecznej i oczekiwań rodziców, być może dzięki doradztwu

plany uczniów mogłyby zostać skorygowane. Jednak w żadnej z badanych

pomorskich szkół nie prowadzono lekcji zawodoznawczych i warsztatów planowania

kariery zawodowej, uczniowie nie mieli także dostępu do wyodrębnionych zbiorów

informacji zawodowej.

4.

Przykłady pozytywnych doświadczeń innych krajów w kwestii

doradztwa zawodowego

W kwestii doradztwa zawodowego Polska stoi daleko za wieloma krajami.

Przykładowo, w Finlandii czy Australii niemal każdy uczeń ogólnokształcącej szkoły

średniej może liczyć na indywidualne doradztwo zawodowe, co u nas jest rzadkością

(wykres 4.). Zajęcia dotyczące przyszłości zawodowej są obowiązkowe w Australii,

Austrii, Czechach, Danii, Finlandii, Niemczech, Holandii, Norwegii, Hiszpanii, Wielkiej

Brytanii i Kanadzie (prowincje Ontario i Kolumbia Brytyjska). W niektórych krajach

kładzie się bardzo duży nacisk na zdobywanie przez młodzież doświadczeń

praktycznych w ramach doradztwa zawodowego. W Australii, Danii, Norwegii

i Wielkiej Brytanii nierzadko organizowane są jedno– lub dwutygodniowe praktyki

poprzedzające wybór przez uczniów głównych przedmiotów. Samodzielność uczniów

oraz umiejętność dostrzegania przez nich związku edukacji z przyszłą karierą

zawodową rozwija prowadzenie tzw. portfolio, które dokumentują postępy

w poszczególnych przedmiotach, a także realizację planów związanych

z zainteresowaniami ucznia w kontekście przyszłej edukacji i pracy. Pod okiem

doradcy zawodowego uczniowie prowadzą swoje portfolio w Danii, Finlandii oraz

Kanadzie (prowincja Ontario). Innym przykładem ciekawej realizacji doradztwa

zawodowego w krajach analizowanych przez OECD jest organizacja spotkań

z przedsiębiorcami, absolwentami i rodzicami, którzy są przedstawicielami

interesującego zawodu.

Efektywne prowadzenie doradztwa zawodowego łączy się zazwyczaj z systemem

edukacji, który pozawala uczniom na samodzielne podejmowanie decyzji

dotyczących np. wyboru przedmiotów. Przykładowo, doradztwo zawodowe w

kanadyjskim systemie edukacji rozpoczyna się wtedy, gdy uczniowie w 9. klasie (14

lat) otrzymują możliwość samodzielnego wybierania przedmiotów43. Obecnie

w Europie panuje tendencja, aby uelastyczniać systemy szkolnictwa tak, aby

edukacja – a potem przyszły zawód – odpowiadała zainteresowaniom

i predyspozycjom młodzieży oraz uczyła niezbędnej w dorosłym życiu umiejętności

samodzielnego podejmowania decyzji. Istnieje większe prawdopodobieństwo,

że uczeń podejmie dobrą decyzję o przyszłym zawodzie, kiedy wcześniej szkoła

będzie zapewniać mu możliwość podejmowania samodzielnych decyzji, w tym

wyboru spośród różnych przedmiotów. Najlepiej pod tym względem jest w krajach

skandynawskich.

W Finlandii

czy Australii

niemal każdy uczeń

ogólnokształcącej szkoły

średniej może liczyć

na indywidualne

doradztwo zawodowe,

co w Polsce jest

rzadkością.

Jak polski uczeń

ma dobrze wybrać swą

przyszłą pracę, skoro

rzadko kiedy może

nawet wybrać

przedmiot, którego

będzie się uczyć?

43

Źródło: http://www.justlanded.com/english/Canada/Canada–Guide/Education/Public–

Schools (dostęp: 31.10.2012).

16

Wykres 4. Liczba uczniów otrzymujących

indywidualne doradztwo zawodowe (proc.)

Jednym z narzędzi

doradztwa zawodowego

jest zakładanie przez

uczniów portfolio, które

dokumentują postępy

w szkole, jak również

realizację planów

związanych

z zainteresowaniami

ucznia w kontekście

przyszłej edukacji

i pracy.

4.1.

Finlandia

Finlandia jest

przykładem kraju, który

– w przeciwieństwie

do Polski – doskonale

realizuje prawny

obowiązek prowadzenia

doradztwa zawodowego

w szkołach.

Fińscy uczniowie

w wieku 14-16 lat mają

w ciągu trzech lat

zapewniony 76-

godzinny program

doradztwa

zawodowego.

Pośród krajów, które zostały przedstawione na wykresie 4., Finlandia

posiada najwyższy odsetek uczniów ogólnokształcących szkół średnich

otrzymujących indywidualne doradztwo zawodowe oraz jedną z najwyższych liczbę

uczniów szkół zawodowych, którzy mogą liczyć na doradztwo. Zapotrzebowanie

na tego rodzaju zajęcia wzrosło wraz z uelastycznieniem fińskiego systemu oświaty

za sprawą reform wprowadzanych w latach 80. i 90, które polegały na decentralizacji

systemu szkolnictwa; nacisku na współpracę między szkołami; wprowadzeniu

bardziej zindywidualizowanego nauczania; zwiększeniu wymaganego wykształcenia

nauczycieli; postawieniu w centrum procesu edukacji wykorzystania kreatywności

uczniów i nauczycieli48. Dzięki reformie uczniowie mogą m. in. samodzielnie

wybierać przedmioty. Obowiązek prowadzenia doradztwa zawodowego

wprowadzono w 1998 r. Efektywność fińskiego systemu doradztwa zawodowego

budzi uznanie w innych krajach. U podstaw sukcesu fińskiego doradztwa

zawodowego leżą m. in. wysokie kwalifikacje doradców oraz poparcie polityków

na różnych szczeblach władzy dla idei prowadzenia doradztwa zawodowego.

W trzech ostatnich klasach dziesięcioletniej szkoły podstawowej (14–16–

latkowie) uczniowie mają zapewniony 76–godzinny program doradztwa

zawodowego w wymiarze trzyletnim. Mają okazję przeanalizować swoje

umiejętności, poznać różne perspektywy przyszłej edukacji, różnorodność zawodów

i sektory gospodarki. Ważny element zajęć stanowią przygotowywane przez każdego

ucznia indywidualne plany dotyczące dalszej edukacji i przyszłej pracy. Doradcy

obserwują postępy ucznia w nauce i odgrywają dużą rolę w wyborze szkoły średniej.

Współpracują z wychowawcami i nauczycielami poszczególnych przedmiotów,

organizują warsztaty w firmach (dwudniowe w 7. klasie, tygodniowe w 8. klasie

i dwutygodniowe w 9. klasie) i wyjścia do instytucji edukacyjnych oraz

przedsiębiorstw. Pomagają także w nauce uczniom z trudnościami. W roku szkolnym

każdy uczeń ma prawo do dwóch godzin indywidualnych i grupowych zajęć

z doradcą zawodowym w tygodniu.

W fińskim systemie edukacji szkoły średnie dzielą się na ogólnokształcące

W Finlandii nacisk

i zawodowe. Tak samo jak po ogólnokształcącej szkole średniej, po trzyletniej

położony jest

edukacji zawodowej można iść na studia. W obu rodzajach szkół doradztwo

na indywidualne

zawodowe polega m. in. na poradach związanych z dalszą ścieżką edukacyjną

rozmowy ucznia

i zawodową oraz pomocy w przygotowaniu indywidualnego planu nauki. Ponadto

z doradcą, czego brakuje

uczniowie sami mogą szacować swoje postępy. Każda szkoła średnia

w Polsce.

ogólnokształcąca zapewnia w swoim trzyletnim toku nauczania 38 godzin zajęć

"nauki społeczne i humanistyczne" oraz "nauki przyrodnicze i technika" (w każdym zakresie

są co najmniej 3 przedmioty, a uczeń może wybrać najwyżej 2 przedmioty z jednego zakresu).

47

Na Malcie 11–latkowie wybierają 1 przedmiot z następujących: rysunek techniczny, zajęcia

praktyczno–techniczne, zajęcia z gospodarstwa domowego i haft. W następnych latach

zwiększa się liczba przedmiotów do wyboru.

48

http://www.ess.gov.si/_files/4250/raimo_vuorinen_guidance_quality_finland.pdf; Sahlberg

P., A short story of educational reform in Finland, kwiecień 2009.

18

związany z doradztwem zawodowym, a szkoła zawodowa gwarantuje zajęcia liczące

w sumie 60 godzin.

Nacisk położony jest na doradztwo indywidualne: doradca omawia

z uczniem jego postępy oraz – zwłaszcza pod koniec 9–letniej szkoły podstawowej –

plany dotyczące przyszłej edukacji i pracy. Istotną rolę w doradztwie zawodowym

odgrywa pomoc w wyborze przedmiotów: doradca rozmawia z uczniem o wpływie

wybranego przedmiotu na przyszłość edukacyjną, przez co musi znać programy

innych szkół. Warto zaznaczyć, że uczniowie mają bardzo szeroki wybór

przedmiotów, gdyż mogą łączyć przedmioty ze szkoły ogólnokształcącej z tymi

z zawodowej. Mniejsze grupy uczniów dostają własnego opiekuna w ramach

systemu tutorstwa. W szkołach zawodowych doradztwem zawodowym zajmuje się

także instruktor praktyk zawodowych.

4.2.

W Wielkiej Brytanii

indywidualne

konsultacje z doradcą

zawodowym są prawnie

zagwarantowane,

co podtrzymuje jakość

doradztwa.

Wielka Brytania

W Wielkiej Brytanii od 2012 r. na szkołach spoczywa obowiązek prowadzenia

zajęć z doradztwa zawodowego dla uczniów klas 9–11 (14–17 lat)49. Warto

zaznaczyć, że w przepisach wprowadzających obowiązkowe doradztwo zawodowe

został położony nacisk na zagwarantowanie indywidualnych konsultacji z doradcą.

Raport Izby Gmin przytacza badania, zgodnie z którymi 25 proc. uczniów mogło

liczyć na indywidualne konsultacje w sprawie przyszłej kariery z doradcą

zawodowym ze szkoły lub spoza niej, a 49 proc. z nauczycielem ze swojej szkoły50.

Wcześniej obowiązek zapewniania młodzieży doradztwa zawodowego spoczywał

na władzach lokalnych: koordynowały one działalność agencji Connexions, które

cieszyły się dużą popularnością, zajmując się zarówno doradztwem zawodowym dla

młodzieży, jak i pomocą uczniom z trudnościami, m.in. zagrożonym niezdaniem

do następnej klasy. Pod względem finansowym do 2008 r. agencjom przyznawano

bezpośrednie granty z budżetu centralnego, a po 2008 r. pieniądze były

przyznawane przez władze lokalne51. Mimo to już wcześniej większość szkół posiada

własnych koordynatorów ds. karier, a w ramach szkolnego doradztwa zawodowego

większość uczniów w wieku 14–16 lat uczestniczy w jedno– bądź dwutygodniowych

praktykach w firmach. Od 1997 r. szkoły w Wielkiej Brytanii musiały zapewnić

uczniom program doradztwa zawodowego w klasach 7–11 (11–17 lat), jednak do

2012 r. doradztwo pozostawało poza tzw. National Curriculum. Szkoły brytyjskie

współpracują także z innymi organizacjami zajmującymi się doradztwem

zawodowym, które uzyskały koncesję Departamentu Edukacji i Zatrudnienia.

Możliwość taką wprowadziła ustawa z 1997 r. W zajęciach dotyczących planowania

49

Większość brytyjskich

szkół posiada własnych

koordynatorów ds.

karier...

... a w ramach szkolnego

doradztwa zawodowego

większość uczniów

w wieku 14–16 lat

uczestniczy w jedno–

bądź dwutygodniowych

praktykach w firmach.

House of Commons Education Commitee, Careers Guidance for young people: The impact of

the new duty on schools, Seventh Report of Session 2012–13, Volume I.

50

http://www.publications.parliament.uk/pa/cm201213/cmselect/cmeduc/632/632vw.pdf,

Evidence w11.

51

Bawden A., Connexions faces disconnection, "The Guardian", 15.05.2007.

19

kariery dużą rolę odgrywa system tutorstwa.

Przykładem efektywności orientacji zawodowej w Wielkiej Brytanii był projekt

przeprowadzany w jednym z hrabstw od 2008 r. wśród 16–latków zagrożonych

opuszczeniem szkoły przed planowanym ukończeniem edukacji, dotyczący

konserwacji środowiska lokalnego. W efekcie zwiększyła się obecność tych młodych

ludzi na zajęciach, a 80 proc. z zaangażowanych uczniów kontynuowało edukację.

Działalność agencji Connexions obniżyła o 14 proc. liczbę młodych ludzi, którzy ani

się nie kształcą, ani nie pracują (tzw. NEETs).

4.3.

Kanada

Za sprawą

wprowadzenia

obowiązkowego

doradztwa do szkół

w kanadyjskiej prowincji

Quebec...

... liczba doradców

zawodowych wzrosła

w ciągu dekady

o 26 proc.

Zajęcia z doradztwa

zawodowego

w Kanadzie

charakteryzuje duża

różnorodność...

W ramach doradztwa zawodowego od 2000 r. w Quebecu, jednej

z kanadyjskich prowincji, szkoły realizują program GOAL (Guidance–Oriented

Approach to Learning). Impulsem do wprowadzenia programu była reforma

programowa szkolnictwa, ponadto program zyskał na znaczeniu po reformie

programu szkół średnich, wprowadzającej większą interdyscyplinarność i możliwość

wyboru różnych ścieżek edukacyjnych. GOAL zdążył już stać się integralną częścią

systemu edukacji. W latach 1999–2009 o 26 proc. wzrosła liczba doradców

zawodowych. Zgodnie z misją programu uczniowie mają poznać, które przedmioty

szkolne mogą być użyteczne w przyszłym życiu zawodowym. Podobnie jak

w Finlandii, każdy uczeń szkoły średniej ma przygotować swoje portfolio

(Individualized Educational Plan), a doradztwo zawodowe trwa praktycznie od szkoły

podstawowej, gdyż już wtedy dzieci są pytane, jak wyobrażają sobie swoje przyszłe

życie. Nastolatkowie uczą się, jak wykorzystać swoje talenty i umiejętności oraz

odkrywają możliwości związane z różnymi zawodami.

Szkoły posiadają dużą elastyczność w przeprowadzaniu konkretnych działań

w ramach programu doradztwa zawodowego. Cechuje je duża różnorodność –

zajęcia nie dotyczą jedynie porad w poszukiwaniu pracy, ale w sposób czynny

pomagają uczniom odkryć i rozwinąć swoje zainteresowania oraz poznać swoje

umiejętności, co ma duże znaczenie w wyborze zawodu. Wśród działań można

wymienić np. wizyty w firmach, wizyty absolwentów szkoły, podczas których

opowiadają o swoich doświadczeniach zawodowych, zakładanie przez uczniów

minifirm (szkolna kawiarenka, punkt naprawy rowerów, salon kosmetyczny),

współpraca z lokalnymi przedsiębiorstwami, porady dotyczące rozmowy

kwalifikacyjnej i pisania CV, założenie uczniowskiego „rządu”, organizacja spotkań,

np. z pisarzami, dyskusje o użyteczności np. nauk ścisłych w życiu codziennym.

Według danych za 2009 r. w jednej trzeciej szkół w prowincji Quebec zajęcia

z doradztwa zawodowego były obowiązkowe. W latach 1999–2009 stopa

zatrudnienia wśród osób w wieku 15–24 lat wzrosła tam o 7,6 pkt proc52.

Na program GOAL w prowincji Quebec przeznacza się 20 mln dolarów kanadyjskich

52

... Uczniowie nie tylko

uczą się pisać CV,

ale także zakładają

minifirmy czy spotykają

się w szkole

z reprezentantami

poszczególnych

zawodów.

http://www.stat.gouv.qc.ca/donstat/societe/march_travl_remnr/parnt_etudn_march_travl/

pop_active/b005_1976–2010.htm.

20

rocznie przy ok. 1,5 milionach uczniów53, na doradztwo dla każdego ucznia

przeznaczanych jest więc ok. 13 dolarów.

5.

Rekomendacje dla Polski

Efektywnie

wydatkowane z budżetu

środki na szkolne

doradztwo zawodowe

mogą oznaczać mniej

wydatków na zasiłki

dla bezrobotnych

w przyszłości.

❖ Bez zmiany podejścia szkół do doradztwa zawodowego publiczne wydatki

ponoszone na szkolne doradztwo zawodowe będą nadal marnotrawione.

Dyrektorzy szkół oraz urzędnicy odpowiedzialni za oświatę powinni mieć

przede wszystkim świadomość wagi doradztwa zawodowego zarówno

w kontekście indywidualnego rozwoju ucznia, jak i w kontekście rozwoju

gospodarczego.

❖ Poprawy wymaga również efektywność środków wydawanych na doradztwo

zawodowe: zmianie ulec powinien kształt szkolnego doradztwa

zawodowego, opierając się na doświadczeniach krajów, w których szkolne

doradztwo jest nowoczesne i w atrakcyjnej formie. Efektywnie

wydatkowane z budżetu środki na szkolne doradztwo zawodowe mogą

oznaczać mniej wydatków na zasiłki dla bezrobotnych w przyszłości. Aby

uniknąć marnotrawienia publicznych pieniędzy na jeden z – teoretycznie –

najważniejszych celów szkoły, w budżetowych subwencjach dla szkół

publicznych powinno być wyszczególnione, ile pieniędzy ma zostać

przeznaczone na szkolne doradztwo zawodowe, a w swoich sprawozdaniach

z wykonania budżetu szkoły powinny przesyłać prowadzącym je

samorządom i MEN dane, jak wykorzystały te środki.

❖ Reforma powinna założyć przede wszystkim eliminację głównych wad

polskiego szkolnego doradztwa zawodowego, czyli braku dążenia

do indywidualnego zainteresowania ucznia przyszłością zawodową oraz

schematycznych i nie opartych na zainteresowaniach poszczególnych

uczniów zajęciach grupowych. Szkoły powinny mieć możliwość ubiegania się

o finansowanie własnych projektów związanych z doradztwem zawodowym.

W tym kontekście niezmiernie istotne jest umożliwienie szkołom

znajdywania środków na ten cel ze źródeł prywatnych. Placówki

najaktywniej prowadzące zajęcia z doradztwa powinny być premiowane.

Efektywność doradztwa zawodowego powinna być oceniana poprzez ankiety

przeprowadzane wśród absolwentów szkół dotyczące ich dalszej edukacji

i pracy oraz satysfakcji z dokonanych wyborów w tych dziedzinach, a także

zawierające pytanie, jaki wpływ na obecną sytuację miała wiedza zdobyta

podczas szkolnych zajęć z orientacji zawodowej.

❖ W parze z reformą doradztwa zawodowego w polskich szkołach powinna iść

zmiana w sposobie pracy z uczniem.Trudno wyobrazić sobie

53

Jednak nawet

zwiększenie środków

przeznaczanych

na szkolne doradztwo

zawodowe

nie pomoże,...

... jeżeli polskie szkoły

nie zmienią podejścia

do doradztwa

zawodowego.

http://www.mels.gouv.qc.ca/STAT/Stat_ag/s_ele1.htm (szkoły podstawowe, gimnazjalne

i college).

21

Aby młody człowiek

świadomie wybrał

przyszły zawód...

zindywidualizowane podejście do ucznia wyłącznie podczas zajęć

z doradztwa zawodowego, kiedy podczas pozostałych lekcji rzadko można

mówić o podmiotowym traktowaniu ucznia. W polskich szkołach,

w przeciwieństwie do szkół zachodnich, uczniowie rzadko mogą

samodzielnie dokonywać wyborów np. szkolnych przedmiotów. Tego

rodzaju decyzje są zazwyczaj narzucone z góry przez ministerialne podstawy

programowe oraz nauczycieli. Zamiast samodzielnego dochodzenia

do wniosków i kreatywnej pracy, polska szkoła opiera się w dużej mierze

na pamięciowym opanowaniu materiału, co pozbawia ucznia poczucia

niezależności i wpływu na proces swojej edukacji. Bez umiejętności

podejmowania drobniejszych wyborów i świadomości własnej niezależności

uczeń nie będzie umiał efektywnie wykorzystać doradztwa zawodowego

i podjąć najważniejszej decyzji – wybrać swój przyszły zawód.

❖ W celu wzrostu wydajności i skuteczności doradztwa zawodowego polskie

szkoły, na wzór zagranicznych, powinny także rozpocząć współpracę

z firmami i organizacjami zajmującymi się doradztwem zawodowym. Ważne

jest uświadomienie – poprzez np. rozsyłane do szkół materiały, spotkania

dyrektorów szkół i nauczycieli z przedstawicielami kuratoriów i specjalistami

od rynku pracy – jak bardzo istotny zarówno dla ucznia, jak i dla

funkcjonowania gospodarki jest rozważny, dokonany z odpowiednim

wyprzedzeniem wybór zawodu.

❖ Podstawą doradztwa zawodowego na Zachodzie jest możliwość

indywidualnych konsultacji z osobą odpowiedzialną za doradztwo

zawodowe. Niestety w polskiej szkole uczniowie często są traktowani

masowo, a nie indywidualnie. Dlatego to właśnie indywidualne rozmowy

powinny stać się głównym punktem zmian w polskim systemie szkolnego

doradztwa zawodowego. Ten aspekt szkolnej orientacji zawodowej jest

w ankietach przeprowadzanych wśród uczniów wymieniany jako jeden

z najważniejszych54.

❖ Na wzór innych krajów należy wprowadzić indywidualne plany edukacyjne,

dzięki którym młodzi ludzie uczą się odpowiedzialności, widząc, jak ich nauka

dziś może mieć wpływ na przyszłe wykształcenie i życie zawodowe. Ich

wprowadzenie powinno iść w parze z daniem uczniom większej

samodzielności, np. w wyborze przedmiotu. Po trzecie, zgodnie z wzorem

kanadyjskim doradztwo musi opierać się nie tylko na nauce pisania CV

i poznawania różnych zawodów, ale także na zróżnicowanych,

interdyscyplinarnych działaniach (np. tworzenie szkolnej gazety), które

rozwijałyby zainteresowania uczniów oraz budowałyby w nich postawy

... szkoła od małego

powinna uczyć

samodzielnego

podejmowania decyzji.

Polskie szkoły powinny

zapewnić uczniom

możliwość

indywidualnych

i regularnych konsultacji

z doradcą zawodowym.

Doradztwo zawodowe

powinno być

przeprowadzane przez

profesjonalistów, a nie

przez nauczycieli innych

przedmiotów.

54

Czarnacka E., Funkcjonowanie doradcy zawodowego w szkole ponadgimnazjalnej w opinii

rodziców i uczniów Zespołu Szkół Nr 5 im. Jana Pawła II w Lublinie, 2008; Pactwa B., Plany

życiowe oraz aspiracje edukacyjne i zawodowe uczniów szkół ponadgimnazjalnych na obszarze

Górnośląskiego Związku Metropolitalnego, Wyższa Szkoła Zarządzania i Nauk Społecznych im.

ks. Emila Szramka, Tychy 2011, s. 50.

22

przedsiębiorczości i współpracy.

❖ Jeżeli doradztwo zawodowe przeprowadzane jest nie przez profesjonalistę,

a przez nauczyciela uczącego szkolnego przedmiotu, uczeń nie może liczyć

na pełen zakres potrzebnych informacji, a ponadto istnieje ryzyko braku

pełnego zaufania i współpracy między uczniem a osobą doradzającą. Nic

jednak nie da zatrudnienie doradców zawodowych w każdej szkole, jeżeli nie

będzie za tym iść świadomość ogromnej potrzeby doradztwa zawodowego,

ponadto obowiązek zatrudniania doradców zawodowych w każdej szkole

jest kosztowny. W takiej sytuacji dobrym pomysłem jest przeprowadzanie

w polskich szkołach gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych regularnych

(np. raz na miesiąc bądź raz na kwartał) szkoleń przez profesjonalnych

doradców zawodowych z możliwością indywidualnej konsultacji.

Jeżeli zatrudnienie

etatowego doradcy

w każdej szkole będzie

zbyt kosztowne...

... dobrym pomysłem

jest przeprowadzanie

w polskich szkołach

(np. raz na kwartał)

szkoleń prowadzonych

przez profesjonalnych

doradców zawodowych

z możliwością

indywidualnych

konsultacji.

❖ Doradztwo zawodowe powinno być intensywnie prowadzone już

na poziomie gimnazjum, gdyż to właśnie pod koniec gimnazjum uczniowie

dokonują wyboru związanego z dalszą edukacją, który ma kluczowe

znaczenie dla ich przyszłości zawodowej: uczniowie mają do wyboru licea,

technika i szkoły zawodowe. Warto podkreślić, że po reformie liceów, która

weszła w życie w roku szkolnym 2012/2013, uczeń po pierwszej klasie55

wybiera specjalizację, według której będzie kontynuował naukę w klasie

drugiej i trzeciej. Prowadzi to do wniosku, że w przypadku licealistów

szczególny nacisk na doradztwo zawodowe powinien być położony

w pierwszej klasie.

55

Nowak: Potrzebna debata o sposobie kształcenia,

http://www.stefczyk.info/publicystyka/opinie/prof-nowak-potrzebna-debata-o-sposobie-

ksztalcenia,4065797963 (dostęp 17.02.2013).

23

Bibliografia

Claveau I., The Evolution of the Guidance–Oriented Approach in the Schools:

Observations and Outlook,

http://www.mels.gouv.qc.ca/sections/virage10/index_en.asp?page=colloqueB

Careers England, Looking to the future: the impact of career guidance in England,

17.10.2011

Eurydice, Vocational guidance education in full–time compulsory education

in England, Wales and Northern Ireland, Reference year 2007/08

GOAL Template,

http://www.learnquebec.ca/export/sites/learn/en/content/mels/goal/documents/

GOAL_Template.doc

House of Commons Education Commitee, Careers Guidance for young people: The

impact of the new duty on schools, Seventh Report of Session 2012–13, Volume I

Hughes D., Bosley S., Bowes L., Bysshe S., The Economic Benefits of Guidance,

Centre for Guidance Studies, University of Derby, 2002

Juchnowicz M., Polityka edukacyjna wobec potrzeb rynku pracy, [w:] Wachowiak P.,

Dąbrowski M., Majewski B. (red.), Kształtowanie postaw przedsiębiorczych

a edukacja ekonomiczna, Fundacja Promocji i Akredytacji Kierunków

Ekonomicznych, Warszawa 2007

Komisja Europejska, Career Guide for Schools. Report on Effective Career Guidance,

2008

Komisja Europejska, Poradnictwo zawodowe w kształceniu obowiązkowym

w Europie, Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji, Warszawa 2010, s. 199–200

Kwiatkowski S. M., Doradztwo zawodowe powinno być powszechne i obowiązkowe,

rozm. przepr. PAP, 25.10.2011

Łukaszewicz A., Informacja, orientacja i poradnictwo zawodowe w szkole,

w: Kwiatkowski S. M., Sirojć Z., Problemy poradnictwa zawodowego, Ochotnicze

Hufce Pracy, Warszawa 2006

Ministry of Employment and the Economy, Ministry of Education, Finnish National

Board of Education, CIMO, Educational and vocational guidance in Finland, 2009

OECD, Career Guidance and Public Policy. Bridging the Gap, 2004, s. 39–49

Pactwa B., Plany życiowe oraz aspiracje edukacyjne i zawodowe uczniów szkól

ponadgimnazjalnych na obszarze Górnośląskiego Związku Metropolitalnego,

Wyższa Szkoła Zarządzania i Nauk Społecznych im. ks. Emila Szramka, Tychy 2011

Parzęcki R. (red.), Poradnictwo zawodowe w teorii i praktyce, Wydawnictwo

Gdańskiej Wyższej Szkoły Humanistycznej, Gdańsk 2010, s. 156–165, 262

Posyniak D., Rola doradcy zawodowego w kształtowaniu ścieżki kariery zawodowej

uczniów różnych typów szkół, Wyższa Szkoła Pedagogiczna TWP w Warszawie,

Lublin 2010, s. 47–55

Siarkowska–Smok J., Nowa profesja w polskiej szkole – doradca zawodu,

http://www.edujrinne4.republika.pl/doradca%20zawodu.htm

Watts A. G., Developing a Lifelong Guidance System in Hungary, Budapest, June

2010, s. 13–15

25

Forum Obywatelskiego Rozwoju

FOR zostało założone w 2007 roku przez prof. Leszka Balcerowicza. Misją FOR jest

zmieniać świadomość Polaków oraz obowiązujące i planowane prawo w kierunku

wolnościowym. Naszym celem jest skutecznie chronić Twoją wolność oraz

promować prawdę i zdrowy rozsądek w dyskursie publicznym.

FOR realizuje swoje cele poprzez organizację debat oraz publikację raportów i analiz

podejmujących ważne tematy społeczno-gospodarcze, a w szczególności: stan

finansów publicznych, sytuację na rynku pracy, wolność gospodarczą, wymiar

sprawiedliwości i tworzenie prawa. Z inicjatywy FOR w centrum Warszawy

i w internecie został uruchomiony licznik długu publicznego, który zwraca uwagę

na problem rosnącego zadłużenia państwa. Działania FOR to także projekty

z zakresu edukacji ekonomicznej oraz udział w kampaniach na rzecz zwiększania

frekwencji wyborczej.

Wspieraj nas!

Pomóż nam chronić Twoją wolność oraz promować prawdę i zdrowy rozsądek

w dyskursie publicznym.

Zdrowy rozsądek oraz wolnościowy punkt widzenia nie obronią się same.

Potrzebują zaplanowanego, wytężonego i skutecznego wysiłku oraz Twojego

wsparcia.

Jeśli jest Ci bliski porządek społeczny szanujący Twoją wolność i obawiasz się

nierozsądnych decyzji polityków udających na Twój koszt Świętych Mikołajów,

poprzyj nasze działania swoim darem pieniężnym. Twój dar umożliwia nam

działalność oraz potwierdza słuszność i skuteczność naszego wysiłku.

Każda darowizna jest dla nas ważna. Potrzebujemy zwłaszcza regularnego wsparcia.

Zachęcamy do dokonywania nawet niewielkich, lecz regularnych wpłat.

Już dziś pomóż nam chronić Twoją wolność - obdarz nas swoim wsparciem

i zaufaniem.

Wyślij przelew na konto FOR (w PLN): 68 1090 1883 0000 0001 0689 0629

Fundacja Forum Obywatelskiego Rozwoju - FOR

Al. J. Ch. Szucha 2/4 lok. 20

00-582 Warszawa

Kontakt

tel. 22 628 85 11,

e-mail: info@for.org.pl

www.for.org.pl

Kontakt do autora analizy

Anna Patrycja Czepiel

e-mail: anna.czepiel@for.org.pl

/Recenzent : Mateusz Guzikowski

26