Jak podwyższać wiek emerytalny? [„Czeski patent”, cz. 2]

Autor: Mateusz Guzikowski

Komunikat nr 20 z 13 sierpnia 2012

Nasi południowi sąsiedzi znaleźli patent na reformę systemu emerytalnego. Utworzyli filar kapitałowy w czasie, gdy w większości krajów Europy Środkowej następuje od niego odwrót. Wprowadzili także dwie reformy podwyższające ustawowy minimalny wiek emerytalny. Pierwsza z nich (z 1994 r.) polega na podwyższeniu i zrównaniu wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn na poziomie 67 lat; druga (z 2011 r.), na umiarkowanym (2 miesiące rocznie) dalszym podwyższaniu wieku emerytalnego… bez określenia jego górnego poziomu.

- Opis przypadku

Podwyższanie ustawowego minimalnego wieku emerytalnego rozpoczęto w Czechach w 1995 r. Dla mężczyzn urodzonych do 1936 r. ustawowy minimalny wiek emerytalny wynosił 60 lat, zaś dla kobiet – w zależności od liczby dzieci od 57 (dla kobiet bezdzietnych) do nawet 53 lat (dla kobiet, które urodziły 5 lub więcej dzieci). Od 1995 r. wiek emerytalny mężczyzn wzrasta o 2 miesiące rocznie, zaś kobiet - w zależności od roku urodzenia i liczby urodzonych dzieci – od 2 do 6 miesięcy.

W tekście ustawy z 2011 r. znajdujemy następujący zapis: „Dla ubezpieczonych urodzonych po 1977 r. (przechodzących na emeryturę w 2044 r. w wieku 67 lat – przyp. M.G.), wiek emerytalny określony w wieku 67 lat będzie podwyższany o liczbę miesięcy kalendarzowych odpowiadającą dwukrotnej różnicy pomiędzy rokiem urodzenia ubezpieczonego a rokiem 1977.” Oznacza to, że osoba urodzona w 1978 r. będzie pracowała o 2 miesiące dłużej, czyli 67 lat i 2 miesiące, zaś osoba urodzona w 2012 r. będzie pracowała o (2012-1977)x 2 miesiące = 70 miesięcy (5 lat i 10 miesięcy) dłużej, zatem przejdzie na emeryturę w wieku 72 lat i 10 miesięcy. Interesujące jest również to, że ustawa ta została odrzucona przez izbę wyższą czeskiego parlamentu, a po ponownym rozpatrzeniu jej przez izbę niższą, veto to zostało odrzucone.

- Ocena eksperta FOR

W ciągu najbliższych pięćdziesięciu lat sytuacja demograficzna Czech ulegnie pogorszeniu, jednak jej skala nie będzie aż tak duża jak w Polsce czy na Łotwie [szerzej na ten temat zobacz: Guzikowski (2012)]. Współczynnik obciążenia demograficznego wzrośnie z 22 do 55%, co oznacza, że na jednego emeryta przypada ok. 5 osób w 2010 r. i tylko 2 osoby w 2060 r. Jeśli zaś brać pod uwagę liczbę osób pracujących finansujących konsumpcję jednego emeryta (czego miarą jest współczynnik obciążenia ekonomicznego), w Polsce wzrośnie on z 31% (2010) do 99% (2060), zaś w Czechach „jedynie” z 32% do 74%. Co to oznacza? W Polsce na konsumpcję jednego emeryta pracują w 2010 r. 3 osoby, podobnie jak w Czechach, podczas gdy w 2060 r. w Czechach – nieznacznie powyżej jednej osoby, a w Polsce – dokładnie 1 osoba. W 2010 r. społeczeństwa polskie i czeskie startują zatem ze zbliżonego poziomu „starości demograficznej”, ale 50 lat później to społeczeństwo polskie będzie „stare” demograficznie.

Pierwsze zmiany w ustawowym wieku emerytalnym w Czechosłowacji datowane są na 1956 r., kiedy to obniżono wiek emerytalny mężczyzn z 65 do 60 lat, zaś kobiet z 60 do 55 lat. W 1964 r. wprowadzono z kolei zróżnicowanie wieku emerytalnego dla kobiet w zależności od liczby urodzonych przez nie dzieci (53-57 lat; niższy wiek dla większej liczby dzieci, najwyższy dla kobiet bezdzietnych). Gdyby próbować utrzymać status quo, szybko okazałoby się, że typowy dla krajów socjalistycznych, hojny system emerytalny wobec postępującego starzenia demograficznego jest niewypłacalny. Współdziałałyby tutaj dwa czynniki: [1] bardzo niski wiek emerytalny kobiet i ich relatywnie wyższa (w porównaniu do mężczyzn) oczekiwana długość trwania życia w momencie urodzin i w wieku 65 lat oraz [2] niekorzystne projekcje demograficzne dla społeczeństwa Czechosłowacji (malejący współczynniki płodności i liczebny wzrost populacji osób w wieku poprodukcyjnym w relacji do populacji osób w wieku produkcyjnym).

Dostrzegając ten problem, po rozpadzie Czechosłowacji zarówno Czechy jak i Słowacja wprowadziły reformy systemu emerytalnego. Czesi zdecydowali się na nie wcześniej, ponieważ już w 1994 r. (rok po rozpadzie), przyjęli ustawę, na mocy której od 1995 r. rozpoczęto podwyższanie wieku emerytalnego dla mężczyzn (o 2 miesiące rocznie) i kobiet (2-4 miesiące rocznie). Aktualnie ustawowy minimalny wiek emerytalny w Czechach wynosi 62 lata i 4 miesiące dla mężczyzn, a dla kobiet odpowiednio: 60 lat i 8 miesięcy (kobiety bezdzietne), 59 lat i 4 miesiące (kobiety z jednym dzieckiem), 58 lat (kobiety z dwójką dzieci), 56 lat i 8 miesięcy (kobiety z trójką lub czworgiem dzieci) i 55 lat i 4 miesiące (kobiety z pięciorgiem lub więcej dzieci). Wiek emerytalny mężczyzn podwyższany jest w tempie 2 miesięcy rocznie, zaś kobiet od 2 (kobiety z największą liczbą dzieci) do 4 miesięcy rocznie (kobiety bezdzietne) [w przyszłości zaś (ale jedynie dla roczników urodzonych w latach 1960-75) – dla kobiet z 5 lub więcej urodzonych dzieci – od 2 do 6 miesięcy rocznie]. Proces podwyższania i zrównania wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn dla poziomu 67 lat ma się zakończyć w 2044 r.

Żaden kolejny gabinet od momentu wprowadzenia tej cennej reformy z 1994 r. nie podjął się jej psucia. Co więcej, konserwatywno-liberalny rząd Petra Nečasa przeprowadził przez parlament w 2011 r. kolejną reformę podwyższającą wiek emerytalny po 2044 r. dla obu płci w tempie 2 miesięcy rocznie, bez wyznaczenia górnego poziomu.

Czesi wprowadzając reformy w 1995 r. i siedemnaście lat później (2011 r.) mające za przedmiot podwyższanie wieku emerytalnego antycypują skutki starzenia demograficznego społeczeństwa. Warto by Polska podążyła tą drogą i już teraz rozpoczęła się debata o dalszych zmianach w systemie emerytalnym (w tym: podniesieniu w przyszłości ustawowego minimalnego wieku emerytalnego powyżej 67 lat).

Bibliografia:

Guzikowski, M. (2012), Dlaczego musimy podwyższać ustawowy wiek emerytalny?, Analiza FOR 6/2012.

Komisja Europejska (2011), The 2012 Ageing Report: Underlying Assumptions and Methodologies, European Economy 4/2011.

Komisja Europejska (2012),  White Paper: An Agenda for Adequate, Safe and Sustainable Pensions.

Kontakt do eksperta

Mateusz Guzikowski

e-mail: mateusz.guzikowski@for.org.pl

Forum Obywatelskiego Rozwoju

Al. J. Ch. Szucha 2/4 lok. 20, 00-582 Warszawa

tel. +48 22 628 85 11, fax +48 22 213 37 85

e-mail: info@for.org.pl

www.for.org.pl