Marek Tatała, Aleksander Łaszek

Zadłużenie samorządów:

szybki wzrost w miastach, niewielki wpływ projektów unijnych

- W latach 2007–2010 dynamika zadłużenia samorządów znacznie przewyższała dynamikę zadłużenia władz centralnych.

- Wśród jednostek samorządu terytorialnego najbardziej zadłużone są miasta wojewódzkie. By obejść obowiązujące limity zadłużenia wiele miast na prawach powiatu ukrywa swoje zadłużenie w spółkach komunalnych.

- Zadłużenie związane z projektami unijnymi tłumaczy tylko niewielką część zadłużenia samorządów.

Rosnący dług publiczny Polski jest nie tylko skutkiem działań władz centralnych. Udział zadłużenia jednostek samorządu terytorialnego (JST) w państwowym długu publicznym

w ostatnich latach systematycznie wzrastał. Od 2002 r., kiedy poziom zadłużenia JST

i ich związków wynosił nieco ponad 12 mld zł, zobowiązania samorządów powiększyły się ponad czterokrotnie. Tym samym na koniec 2010 r. dług samorządów sięgnął ok. 55 mld zł, co stanowiło ponad 7 proc. państwowego długu publicznego. Ponadto należy podkreślić, że od 2004 r. dynamika zadłużenia JST przewyższała dynamikę zadłużenia rządu centralnego.

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Ministerstwa Finansów.

Największy udział w długu JST mają miasta na prawach powiatu. W III kwartale 2010 r. zadłużenie to stanowiło 46 proc. zadłużenia całkowitego samorządów i było nieproporcjonalne do udziału tej grupy w całkowitych wydatkach samorządów, które

w 2010 r. wyniosły 26 proc. W tym samym okresie udział zadłużenia gmin to 38 proc., powiatów - 9 proc., a województw - 7 proc. Warto zwrócić również uwagę na szybki wzrost zadłużenia miast na prawach powiatu. W omawianym okresie wzrosło ono łącznie o 94 proc. Dynamika zadłużenia gmin była nieco wolniejsza (wzrost zadłużenia wyniósł 91 proc.). W powiatach wzrost ten sięgnął 80 proc., a w województwach przekroczył 120 proc., choć należy pamiętać, że województwa stanowią najmniejszy wycinek całkowitego zadłużenia JST.

Spośród miast na prawach powiatu głównym czynnikiem powodującym wzrost zadłużenia było kilkanaście największych ośrodków miejskich. Pod koniec 2010 r. poziom zobowiązań miast wojewódzkich sięgnął prawie 17 mld zł, co stanowiło ponad 94 proc. całkowitych zobowiązań miast na prawach powiatu oraz 31 proc. długu JST.

Źródło: Regionalna Izba Obrachunkowa

* Linią pionową oznaczono ustawową granicę 60 proc. poziomu zadłużenia do dochodów, kolorem czerwonym zaznaczono zadłużenie wyłączone z limitu – szacunki własne na podstawie budżetów miast i wieloletnich planów finansowych

Głównym wskaźnikiem pokazującym skalę zadłużenia JST jest relacja zobowiązań do dochodów. Obecnie obowiązuje limit zapisany w ustawie o finansach publicznych, który wynosi 60 proc. Z limitu tego wyłączone jest zadłużenie związane

z realizowanymi przez samorządy projektami unijnymi. Po uwzględnieniu wyłączeń żadne z miast nie przekroczyło ustawowego limitu. Całkowity dług stanowi prawie 65 proc. rocznych dochodów Torunia. Inne miasta z najwyższym poziomem relacji zadłużenia do wykonanych dochodów w 2010 r. to Wrocław (60,7 proc.), Kraków (59,2 proc.), Bydgoszcz (58,8 proc.) i Lublin (54,6 proc.).

Problemem, który w coraz większym stopniu dotyka duże miasta jest ukryte zadłużenie generowane poprzez tworzenie i zadłużanie spółek miejskich. Jak pokazują dane przedstawione przez Instytut Kościuszki[1], ukryte zadłużenie występuje we wszystkich miastach wojewódzkich. Największy poziom ukrytych zobowiązań odnotowano

w Poznaniu i Szczecinie, a niewiele mniejszy występuje w Bydgoszczy i Łodzi. Po uwzględnieniu zadłużenia spółek prawa handlowego znajdujących się w posiadaniu miast, trzy z nich (Szczecin, Bydgoszcz, Poznań) przekraczają 90 proc. relacji długu

do dochodów, a aż osiem kolejnych miast przekracza 60 proc. Problem ukrytego zadłużenia jest nie tylko ważny z punktu widzenia stanu finansów publicznych,

ale również w kontekście jawności i przejrzystości wydatków JST. Ponadto rosnący poziom zadłużenia jawnego i ukrytego stanowi kolejny sygnał ostrzegający przed nadmiernym zadłużaniem się samorządów.

Przedstawiciele władz lokalnych twierdzą, że muszą się zadłużać, by móc realizować programy unijne. Jednak według danych Ministerstwa Finansów większość przyrostu zadłużenia nie była związana

ze współfinansowaniem projektów unijnych. Zadłużenie związane ze współ-finansowaniem tych projektów wzrosło

z 1 proc. dochodów JST w III kw. 2008 r. do 1,9 proc. dochodów JST w III kw. 2010 r. W tym samym czasie zadłużenie niezwiązane ze współfinansowaniem projektów unijnych wzrosło z 15,5 proc. do 25 proc. dochodów JST. Dane MF mogą zaniżać rzeczywistą wielkość długów zaciągniętych na sfinansowanie wkładu własnego

w projektach unijnych, ponieważ 90 dni po zakończeniu projektu zadłużenie to przestaje być traktowane jako zadłużenie na współfinansowanie projetków unijnych. Niemniej, według danych Ministerstwa Rozwoju Regionalnego w całej 7-letniej perspektywie finansowej 2007-2013 samorządy będą potrzebowały łącznie ok. 26 mld zł na wkład

własny we wszystkich realizowanych przez nie projektach unijnych. Tymczasem tylko

w latach 2007-2010 samorządy zadłużyły się na ponad 35 mld zł.

* * *

WESPRZYJ FOR

Pomóż nam chronić Twoją wolność oraz promować prawdę i zdrowy rozsądek

w dyskursie publicznym.

Misją Forum Obywatelskiego Rozwoju jest zmieniać świadomość Polaków

oraz obowiązujące i planowane prawo w kierunku wolnościowym. Zdrowy rozsądek

oraz wolnościowy punkt widzenia nie obronią się same. Potrzebują zaplanowanego, wytężonego i skutecznego wysiłku oraz Twojego wsparcia.

Jeśli jest Ci bliski porządek społeczny szanujący Twoją wolność i obawiasz się nierozsądnych decyzji polityków udających na Twój koszt Świętych Mikołajów, poprzyj nasze działania swoim darem pieniężnym. Twój dar umożliwia nam działalność

oraz potwierdza słuszność i skuteczność naszego wysiłku.

Każda darowizna jest dla nas ważna. Potrzebujemy zwłaszcza regularnego wsparcia. Zachęcamy do dokonywania nawet niewielkich, lecz regularnych wpłat.

Już dziś pomóż nam chronić Twoją wolność - obdarz nas swoim wsparciem i zaufaniem.

Przelew na konto FOR

Fundacja Forum Obywatelskiego Rozwoju - FOR

Al. J.Ch. Szucha 2/4 lok. 20, 00-582 Warszawa

Numer konta: 68 1090 1883 0000 0001 0689 0629

Forum Obywatelskiego Rozwoju (FOR)

Al. J.Ch. Szucha 2/4 lok. 20, 00-582 Warszawa

tel. +48 22 427 40 10, fax +48 22 213 37 85

e-mail: info@for.org.pl

www.for.org.pl

Notatki

[←1]

Więcej na temat metodologii badania w: Ł. Pokrywka (2011) Monitoring zadłużenia miast wojewódzkich, Instytut Kościuszki

Table of Contents

Notatki